پیک شیمیایی
پیک شیمیایی مولکولیست که پیامی را منتقل میکند. سلولی که پیام را دریافت میکند سلول هدف نام دارد.
سلول هدف برای پیک گیرنده دارد. مولکول پیک، تنها بر سلولی میتواند تاثیر بگذارد که گیرنده آن را داشته باشد و این سلول، همان سلول هدف است.
بر اساس مسافتی که پیک طی میکند تا به سلول هدف برسد، پیکها را به دور گروه کوتاه برد و دوربرد تقسیم میکنند.
بررسی شکل پیک شیمیایی
دقت کنید شکل گیرندهها با شکل مولکول پیک مکمل هم است نه مشابه هم.
پیکهای کوتاهبرد
پیک کوتاهبرد، چنان که از نام آن پیداست، بین سلولهایی ارتباط برقرار میکند که در نزدیکی هماند و حداکثر چند سلول با هم فاصله دارند. ناقل عصبی یک پیک کوتاه برد است. این پیک از سلول پیشهمایهای ترشح و بر سلول پسهمایهای اثر میکند.
برخی از پیکهای کوتاه برد: ناقلهای عصبی، هیستامین، اینترفرون نوع یک و دو.
پیکهای دوربرد
پیکهای دوربرد پیکهایی هستند که به جریان خون وارد میشوند و پیام را به فاصلهای دور منتقل میکنند. هورمونها پیکهای دوربردند.
گاهی سلولهای عصبی پیک شیمیایی را به خون ترشح میکنند؛ در این صورت این پیک یک هورمون به شمار میآید نه یک ناقل عصبی.
بررسی شکل مقایسه هورمون و ناقل عصبی
مولکولی که از سلول عصبی ترشح میشود لزوما ناقل عصبی نیست و میتواند هورمون باشد.
گیرنده ناقلهای عصبی روی نورونها قرار دارد.
هورمونها میتوانند درون سلول یا روی سلول گیرنده داشته باشند.
هورمونها به خون ریخته میشوند اما ناقل عصبی وارد فضای سیناپسی میشود.
پیک کوتاهبرد لزوما ناقل عصبی نیست.
مقایسه هورمون و ناقل عصبی
*
| هورمون | ناقل عصبی | |
| سلول تولید کننده | سلولهای درونریز که میتوانند پوششی یا عصبی باشند | سلول عصبی و گیرندههای حسی |
| اولین محلی که بعد از ترشح به آن وارد میشوند | مایع میانبافتی مجاور رگ خونی | مایع میانبافتی موجود در فضای سیناپسی |
| میزان مسافت طی برای رسیدن به سلول هدف | زیاد | کم |
| سلول هدف | انواعی از سلولهای مثل نورون، سلول پوششی و سلول ماهیچهای | نورون، سلول پوششی، سلول ماهیچهای |
| محل گیرنده در سلول هدف | در غشا یا درون سلول | در غشا |
غدههای بدن
هورمونها از سلولهای درونریز ترشح میشوند. این سلولهای ممکن است به صورت پراکنده در اندامها دیده شوند.مثلا سلولهای درونریز در معده و دوازدهه به ترتیب سکرتین و گاسترین را ترشح میکنند. همچنین ممکن است سلولها درونریز را به صورت مجتمع یافت که در این صورت غده درونریز را تشکیل میدهند. ترشحات غده درونریز به خون وارد میشود، اما غده برونریز ترشحات خود را از طریق مجرایی به سطح یا حفرات بدن میریزد.
هورمونهایی که از سلولهای درونریز پراکنده ترشح میشود
*
| نام هورمون | اندام تولید کننده | سلول هدف | نقش |
| گاسترین | معده | سلولهای کناری و اصلی معده | افزایش ترشح پپسینوژن و HCL |
| سکرتین | دوازدهه | سلول ترشح کننده بیکربنات در بخش برونریز لوزالمعده | افزایش ترشح بیکربنات |
| اریتروپویتین | کبد و کلیه | سلولهای بنیادی میلوئيدی مغز قرمز استخوان | افزایش سرعت تولید گلبول قرمز |
مجموع سلولها و غدد درونریز و هورمونهای آنها را دستگاه درونریز مینامند. این دستگاه به همراه دستگاه عصبی، فعالیتهای بدن را تنظیم میکنند و نسبت به محرکهای درونی و بیرونی پاسخ میدهند.
بررسی شکل غدد درونریز بدن
اپیفیز، هیپوتالاموس و هیپوفیز در سر قرار دارند.
اپیفیز بالاترین غده درونریز بدن و در مغز عقبیترین غده درونریز است.
هیپوتالاموس در زیر و جلوی تالاموس قرار دارد.
هیپوفیز جلوییترین و پایینترین غده درونریز مغز است.
غده تیروئيد در سطح کمی و غده پاراتیروئيد در سطح پشتی قرار دارد.
در ناحیه قفسه سینه فقط غده تیموس قرار دارد.
در حفره شکمی هم غده درونریز وجود دارد (غدد فوق کلیه) و هم سلولهای درونریز پراکنده در اندامهای بدن (مانند کبد، کلیه، روده باریک و معده).
در زنان در حفره شکمی دو تخمدان وجود دارد.
در مردان غدد جنسی یا همان بیضهها خارج از محوطه شکمی قرار دارد.
در زنی ایستاده و بالغ:
الف. کدام غده در مجاورت بزرگترین بخش نخاع قرار دارد؟
پاسخ
ضخیمترین بخش نخاع در ناحیه گردن است. غده تیروئید در این ناحیه قرار دارد.
دقت کنید ضخیمترین بخش نخاع در واقعیت ناحیه گردنیست، اما در تصویری از کتاب درسی به نظر میرسد که ضخیمترین بخش نخاع در ناحیه کمر قرار دارد. اگر در سوالات به تناقض برخوردید جا نخورید.
ب. کدام غده در محل دو شاخه شدن نای قرار دارد؟
پاسخ
تیموس.
پ. کدام غده در مجاور لگن قرار دارد؟
پاسخ
تخمدانها.
خودآزمایی: ارتباط شیمیایی
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
۱. از تفاوتهای پیکهای شیمیایی دوربرد و کوتاهبرد این است که انتقال پیکهای دوربرد به طور حتم از طریق بخش غیرسلولی خون انجام میشود.
پاسخ سوال ۱
درست. پیکهای دوربرد به طور حتم وارد خون میشوند و از طریق بخش غیرسلولی به سمت سلول هدف میروند. دقت کنید پیکهای کوتاه برد ممکن است وارد خون شوند و قطعیتی در این مورد وجود ندارد.
۲. فاصله میان سلول ترشح کننده پیک دوربرد و سلول هدف آن به طور حتم زیاد است.
پاسخ سوال ۲
نادرست. به طور مثال هورمون گاسترین از سلولهای معده ترشح شده و بر سلولهای اطراف آن در خود معده اثر میگذارد.
پ. همه پیکهای شیمیایی تولید شده در سلولهای عصبی دارای گیرنده بر غشای سلول پسهمایهای هستند.
پاسخ سوال پ
نادرست. اگر پیک تولید شده ناقل عصبی نباشد و هورمون باشد وارد خون میشود. در این صورت روی سلول پسسیناپسی اثر نمیگذارد.
۳. به طور معمول پیکهای دوربرد همانند پیکهای کوتاهبرد با اتصال به گیرندههای خود در سلول هدف باعث تغییر فعالیت آن میشود.
پاسخ سوال ۳
درست.
۴. هر پیک شیمیایی کوتاهبرد فقط فعالیت سلولهایی در بافت سازنده خود را تغییر میدهد.
پاسخ سوال ۴
نادرست. ناقل عصبی از سلولهای عصبی ترشح میشود و میتواند روی سلولهای ماهیچهای اثر بگذارد که جزئی از بافت عصبی نیست.
۵. در همه جانداران پرسلولی دستگاه عصبی سبب ایجاد پاسخ مناسبی دربرابر محرکهای درونی و بیرونی میشود.
پاسخ سوال ۵
نادرست. دستگاه عصبی مختص جانوران است و مثلا جاندارانی مثل گیاهان دستگاه عصبی ندارند.
۶. مشخصه مشترک غدد درونریز و برونریز توانایی آزادسازی مواد شیمیایی به درون مویرگهای خونی اطراف خود است.
پاسخ سوال ۶
درست. همه سلولهای بدن میتوانند مواد شیمیایی مانند CO2 را به خون وارد کنند.
۷. همه اجزای دستگاه درونریز بدن انسان، در سیتوپلاسم خود، آنزیم یا آنزیمهای لازم برای ساخت نوعی پیک شیمیایی دوربرد را دارند.
پاسخ سوال ۷
نادرست. دستگاه درونریز بدن شامل غدهها، سلولهای درونریز و هورمونهاست. جمله بالا در مورد غده و سلولهای درونریز درست است، اما در مورد هورمونها صادق نیست.
۸. هر سلول درونریز که به شبکهای از گلیکوپروتئینهای رشتهای متصل است، به طور حتم به کمک مویرگهای منفذدار یا پیوسته تغذیه میشود.
پاسخ سوال ۸
نادرست. سلولهای درونریز کبد اریتروپویتین را به خون ترشح میکنند. مویرگهای کبد ناپیوسته است.
۹. هر سلول ترشح کننده پیک شیمیایی کوتاهبرد که پتانسیل دو سوی غشای نوعی سلول را تغییر میدهد، به طور حتم دارای زوائدی پیرامون جسم سلولی خود است.
پاسخ سوال ۹
نادرست. به طور مثلا گیرنده چشایی ناقلهای عصبی تولید میکنند که پتانسیل الکتریکی سلول پسسیناپسی را تغییر میدهد. گیرنده چشایی فاقد جسم سلولی است.