آناتومی دستگاه تولید مثل زنانه
دستگاه تولید مثل در زن شامل اندامهایی است که مجموعاً کارهای زیر را انجام میدهند.
۱- تولید هورمونهای جنسی زنانه
۲- تولید گامت ماده
۳- انتقال یاختههای جنسی ماده به سمت رحم
۴- ایجاد شرایط مناسب برای لقاح زامه و تخمک
۵- حفاظت و تغذیۀ جنین در صورت تشکیل
در شکل بالا لوله فالوپ از بالاترین قسمت رحم پایینتر قرار میگیرد. در شکلهای دیگر بخشی از لوله فالوپ بالاتر از بالاترین بخش رحم قرار میگیرد.
تخمدان تخممرغی شکل است. بخش نازک آن توسط طناب پیوندی عضلانی به بخش خارجی رحم متصل است.
لوله فالوپ از سر نازکتر خود به رحم متصل است و از سر پهنتر در مجاورت تخمدان قرار دارد. دقت کنید زوائد انگشتی به تخمدان نچسبیده است.
قطر رحم، با قطر دیواره رحم فرق میکند. قطر رحم هر چه به سمت پایین حرکت میکند کم میشود(بخش بالایی رحم پهنترین بخش آن است). دیواره رحم هر چه به سمت گردن آن میرود ضخیمتر میشود.
سقف رحم و گردن رحم دیواره ضخیمی دارد.
دیواره داخلی رحم چین خورده است اما برخلاف لوله فالوپ مژک ندارد.
تخمدان برخلاف بیضهها درون حفره شکمی قرار دارد و با پرده صفاق در تماس است.
رحم به ابتدای لوله فالوپ متصل است و زوائد انگشتی در انتهای آن قرار دارند.
تخمدانها
غدد جنسی مادهاند که درون محوطۀ شکم قرار دارند و با کمک طنابی پیوندی وماهیچهای به دیوارۀ خارجی رحم متصلاند.
در جنین دختر یاختههای زاینده و دولاد، به نام مامهزا (اووگونی) وجود دارند. این یاختهها با رشتمان تکثیر میشوند. بعضی یاختههای حاصل کاستمان را آغاز میکنند؛ اما آن را به پایان نمیرسانند، بلکه در پروفاز ۱ کاستمان متوقف میشوند. به این یاختهها مام یاخته اولیه(اووسیت اولیه) میگویند. در تخمدان جنین دختر حدود یک میلیون مام یاخته اولیه وجود دارد.
هر یک از این یاختهها را یاختههای تغذیهکنندهای احاطه میکنند. مجموع مامیاخته اولیه و یاختههای تغذیهکننده اطراف آن را انبانک اولیه (فولیکول اولیه) مینامند. پس از تولد تعداد انبانکها افزایش نخواهد یافت و به دلایل نامعلومی تعداد زیادی انبانک از بین میرود.
بعد از تولد تعداد فولیکول افزایش نمییابد، اما تعداد سلولهای تغذیه کننده اووسیت افزایش مییابد.
رحم
اندامی کیسه مانند و گلابی شکل است که جنین در دیوارۀ آن رشد و نمو مییابد.
رحم مانند مثانه، معده و کیسه صفرا اندامی کیسهای شکل است.
دیوارۀ رحم از سه لایه تشکیل شده است.
لایههای رحم
۱-لایه خارجی: از جنس بافت پیوندیست. طناب پیوندی ماهیچهای تخمدان به این لایه متصل است.
۲-لایه میانی: از جنس بافت ماهیچهای صاف است. این لایه نسبت به سایر لایهها ضخیمتر است و در زمان زایمان طبیعی تحتتاثیر اکسیتوسین منقبض میشود. ضخامت این لایه در سراسر طول رحم یکسان نیست.
۳-لایه داخلی: از جنس لایه مخاطیست. ضخامت این لایه در طول دوره جنسی تغییر میکند. در این لایه ساختارهای پرزمانند، برجستگی و حفرات مشاهده میشود.
بخش پهن و بالای رحم به دو لوله متصل است که به آنها لولههای رحم(لولههای فالوپ) میگویند. انتهای آزاد این لولهها، شیپورمانند و دارای زوائدی انگشت مانند است. پوشش داخل لولههای رحم، مخاطی و مژکدار است. زنش مژکهای آن تخمک را به سمت رحم میراند.
اسپرمها به وسیله حرکت تاژک در لوله فالوپ حرکت میکنند. اووسیت ثانویه توسط زنش مژکهای لوله فالوپ حرکت میکند.
بخشهایی از بدن انسان که مخاط مژکدار دارند
۱-پوشش داخلی لولههای فالوپ
۲-مخاط مژکدار دستگاه تنفسی
سلولهایی از بدن انسان که مژک دارند
۱-مخاط مژکدار لوله فالوپ
۲-مخاط مژکدار دستگاه تنفس
۳-گیرندههای حس مژکدار در بخش حلزون گوش
۴-گیرندههای حسی مژکدار در بخش دهلیزی گوش
بخش پایین رحم، باریکتر شده که به آن گردن رحم(دهانه رحم) میگویند. در امتداد این بخش واژن قرار دارد.
دورۀ جنسی در زنان
دورۀ جنسی از آغاز یک عادت ماهانه تا آغاز عادت ماهانۀ بعدی است. در قاعدگی یا عادت ماهانه، لایۀ داخلی دیوارۀ رحم تخریب و مخلوطی از خون و بافتهای تخریب شده از طریق واژن از بدن خارج میشود.
در قاعدگی بافت پیوندی سست و خون و همچنین بافت پوششی از طریق واژن از بدن دفع میشود.
عادت ماهانه با بلوغ جنسی آغاز میشود ابتدا نامنظم، ولی کمکم منظم میشود. نظم آن مهمترین شاخص کارکرد صحیح دستگاه تولیدمثلی زن است.
معمولا عادت ماهانه به علت ازکار افتادن تخمدانها بین ۴۵ تا ۵۰ سالگی متوقف میشود. این پدیده رایائسگی مینامند. به همین علت دوره باروری و تولیدمثلی در زن حدود ۳۰ تا ۳۵ سال است. به هر حال بهترین زمان برای باروری سالهای ابتدای جوانی است. تغذیۀ نامناسب، مصرف الکل و مواد اعتیادآور، کار زیاد و سخت و انواع تنش، از طول این مدت میکاهند.
یکی از انواع تنشها تنشهای بلندمدت است که به ترشح کورتیزول میانجامد. میتوان گفت ترشح طولانی کورتیزول میتواند با کاهش دوران بارداری همراه باشد.
خودآزمایی
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
الف. طناب اتصالی بین تخمدان و دیواره خارجی رحم از دو بافت مختلف تشکیل شده است.
پاسخ سوال الف
درست. تخمدانها با کمک طنابی پیوندی و ماهیچهای به دیواره خارجی رحم متصلاند.
ب. قسمت ابتدایی بخشی که شرایط مناسب را برای لقاح ایجاد میکند نسبت به انتهای آن ضخیمتر است.
پاسخ سوال ب
نادرست. منظور لوله فالوپ است که بخش انتهایی آن(شیپور فالوپ) از بخش ابتدایی آن ضخیمتر است.
پ. اواخر دوره جنسی در زنان پدیدهای به وقوع میپیوندد که نظم آن مهمترین شاخص کارکرد صحیح دستگاه تولید مثل زن است.
پاسخ سوال پ
نادرست. نظم عادت ماهانه مهمترین شاخص کارکرد صحیح دستگاه تولید مثل زن است. عادت ماهانه در ابتدای دوره جنسی به وقوع میپیوندد نه در اواخر آن.
ت. در امتداد بخش پایینی و باریک رحم، بخشی قرار دارد که واجد چینخوردگیهایی عرضی در ساختار خود است.
پاسخ سوال ت
درست. منظور واژن است که دارای چینخوردگیهای حلقهای شکل و عرضی در ساختار خود است.
ث. وجود سطح ناهموار و حالت تخممرغی شکل ویژگی اندامیست که نسبت به کلیه راست در سطح جلوتری قرار دارد.
پاسخ سوال ث
درست. تخمدانها نسبت به کلیه در سطح جلوتری قرار دارند.
ج. هدایت تخمک لقاحیافته به سمت محل رشد و نمو ویژگی اندامیست که در حین قاعدگی استحکام دیواره آن کاهش مییابد.
پاسخ سوال ج
نادرست. در حین قاعدگی دیواره داخلی رحم دچار ریزش میشود نه دیواره لوله فالوپ.
چ.
پاسخ سوال چ
ح.
پاسخ سوال ح
خ.
پاسخ سوال خ
د.
پاسخ سوال د
ذ.
پاسخ سوال ذ
ر. .
پاسخ سوال ر
ز. .
پاسخ سوال ز
ژ. .
پاسخ سوال ژ
س. .
پاسخ سوال س
ش. .
پاسخ سوال ش
ص. .
پاسخ سوال ش
تخمکزایی و تشکیل تخم
تخمکزایی که در دوران جنینی آغاز شده، تا مرحلۀ پروفاز ۱ کاستمان در مامیاختۀ اولیه پیش رفته است.
دوره جنسی زنان با بلوغ آغاز میشود، اما تخمکزایی آنها در دوره جنینی آغاز میشود.
در هر دورهٔ جنسی، مامیاخته اولیه کاستمان ۱ را به پایان میرساند. سیتوپلاسم مامیاخته اولیه بهطور نامساوی تقسیم میشود، در نتیجه یک یاختۀ بزرگ به نام مامیاخته ثانویه و یک یاختهٔ کوچک به نام اولین جسم قطبی ایجاد میشود.
مامیاخته ثانویه طی فرایندی به نام تخمکگذاری از تخمدان خارج میشود؛ بنابراین تخمک همان مامیاخته ثانویه است. به کمک حرکات بخش شیپوری لوله رحم، تخمک به درون لوله کشیده میشود.
زوائد انگشت مانند دارای ماهیچه صاف هستند و دستگاه عصبی خودمختار آنها را کنترل میکند.
تخمکگذاری با تخمکزایی متفاوت است. تخمکزایی فرایند ایجاد تخمک و تخمکگذاری فرایند خروج تخمک از تخمدان است.
تخمک همان گامت ماده نیست. در زنان تخمک درون تخمدان تولید میشود و گامت بعدا در فرایندی به نام لقاح در لولههای فالوپ تشکیل میشود.
در صورت لقاح، تقسیم کاستمان ۲ در تخمک انجام میشود. تقسیم سیتوپلاسم در کاستمان ۲ همانند کاستمان ۱ نامساوی است. حاصل این تقسیم یک یاخته بزرگ به نام تخمک لقاحیافته و یک یاخته کوچک به نام دومین جسم قطبی است. توجه داشته باشید که اولین جسم قطبی نیز تقسیم کاستمان ۲ را انجام میدهد که در نتیجه آن دو یاخته کوچک(جسم قطبی) ایجاد میشود. تقسیم نامساوی سیتوپلاسم با هدف رسیدن مقدار بیشتری از سیتوپلاسم به تخمک است تا بتواند در مراحل اولیهٔ رشد و نمو جنین نیازهای آن را برآورده کند.
در هر دورۀ جنسی، دو رویداد چرخهای در تخمدانها و رحم انجام میشود که در ادامه به آنها میپردازیم.
در دوران جنینی اووگونی با تقسیم میوز دو سلول ایجاد میکند که یکی از آنها به اووسیت اولیه تمایز مییابد. این اووسیت اولیه با پشت سر گذاشتن S، G۱ و G۲ پروفاز میوز ۱ را آغاز میکند و در همان مرحله متوقف میشود.
هر سلولی که میوز را آغاز میکند لزوما آن را به اتمام نمیرساند. بسیاری از اووسیتهای اولیه لقاح انجام نمیدهند و در نتیجه نمیتوانند میوز یک را به پایان برسانند.
جسم قطبی میتواند از تقسیم جسم قطبی دوم نیز ایجاد شود.
در زن بالغ اووگونی، تشکیل اووسیت اولیه، تشکیل فولیکول، اینترفاز اووسیت اولیه، و تشکیل تتراد، وجود ندارد.
سلول آغازکننده لقاح:
-از طرف مردها حتما یک گامت است (اسپرم).
-از طرف زنها میتواند تخمک یا جسم قطبی باشد.
سلول حاصل از لقاح میتواند تقسیم شود و یک توده ایجاد کند و سپس دفع شود (سلول حاصل از لقاح اسپرم و جسم قطبی).
مقایسه اسپرمزایی و تخمکزایی
.
| اسپرمزایی | تخمکزایی | |
| زمان شروع شده | بلوغ | دوران جنینی |
| زمان اتمام | تا زمان مرگ | پس از یائسگی |
| سرعت | بیشتر | کمتر |
| محل تشکیل سلول جنسی | بیضهها | لولههای فالوپ |
| تقسیم سیتوپلاسم | به صورت مساوی رخ میدهد | به صورت نامساوی رخ میدهد |
| تعداد گامت تولید شده از یک سلول زاینده | چهار | یک |
در فرایند تخمکزایی و تشکیل تخم
الف. آیا جسم قطبی همیشه از تقسیم نابرابر سیتوپلاسم ایجاد میشود؟
پاسخ
جسم قطبی میتواند از تقسیم اووسیت اولیه، اووسیت ثانویه و جسم قطبی اول ایجاد شود.
اگر جسم قطبی حاصل از تقسیم اوسیت اولیه و ثانویه باشد با تقسیم نابرابر سیتوپلاسم ایجاد شده است، اما اگر جسم قطبی از تقسیم نابرابر جسم قطبی اول ایجاد شود تقسیم سیتوپلاسم برابر بوده است.
ب. آیا میتوان جسم قطبیای را دید که کوچکترین کروموزوم آن یکی از کروموزومهای جنسیست؟
پاسخ
منظور سوال این است: آیا جسم قطبی میتواند کروموزوم Y داشته باشد؟
از آنجایی که جسم قطبی در بدن زنها وجود دارد و زنها فاقد کروموزوم Y هستند چنین چیزی ممکن نیست.
پ. سلولی با دو مجموعه فامتنی نام ببرید که درون غده جنسی ایجاد نشده است.
پاسخ
سلول تخم از لقاح(و نه تقسیم) و درون لوله فالوپ(نه تخمدان) به وجود میآید.
ت. سلولی را نام ببرید که پس از تقسیم سلولی کوچکتر از خود تولید نمیکند.
پاسخ
اووگونی(مامهزا) پس از تقسیم دو سلول هم اندازه خود تولید میکند.
ث. سلولی را نام ببرید که بدون لقاح میوز ۲ را کامل میکند.
پاسخ
از میوز یک اووسیت اولیه، تخمک و جسم قطبی اول به وجود میآید. جسم قطبی اول میتواند بدون لقاح میوز دو را کامل کند، در حالی که تخمک برای کامل کردن میوز نیازمند فرایند لقاح است.
ج. میتوان گفت در انبانکهای یک دختر ۴ ساله، کروموزومهای اووسیت اولیه در وسط سلول ردیف شدهاند؟
پاسخ
اووسیت اولیه در یک دختر چهار ساله در مرحله پروفاز قرار دارد. در پروفاز کروموزومها در وسط سلول ردیف نمیشوند.
چ. در چرخه سلولی اووسیت اولیه اینترفاز طولانیتر است یا تقسیم هسته؟
پاسخ
دقت کنید اووسیت اولیه سالها در مرحله پروفاز متوقف میشود. پس مرحله تقسیم در این سلول طولانیتر است.
خودآزمایی
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
الف. در تخمکزایی یک زن جوان، هر سلولی که بتواند پس از لقاح با اسپرم توده پرسلولی ایجاد کند مقدار بیشتری سیتوپلاسم دریافت کرده است.
پاسخ سوال الف
نادرست. هم تخمک و جسم قطبی میتوانند پس از لقاح توده پرسلولی ایجاد کنند. جسم قطبی مقدار کمتری سیتوپلاسم دریافت کرده است.
ب. هر سلولی که در مراحل تخمکزایی بتواند چرخه تخمدانی را آغاز و ادامه بدهد با سلولهای ترشح کننده هورمون جنسی ارتباط نزدیکی دارد.
پاسخ سوال ب
درست. اووسیت اولیهای که چرخه تخمدانی را ادامه میدهد توسط سلولهای فولیکولی احاطه شدهاند. این سلولهای فولیکولی هورمون جنسی را ترشح میکنند.
پ. در هر دوره جنسی یک زن جوان هر سلولی که یک مجموعه کروموزومی دارد در اطراف خود سلولهای ترشحکننده دارد.
پاسخ سوال پ
درست. هم در اطراف اووسیت اولیه، هم در اطراف اوسیت ثانویه(تخمک) میتوان سلولهای فولیکولی را دید.
ت. در هر دوره جنسی یک زن جوان تقسیم میوز ۱ همانند تقسیم میوز ۲ کامل میشود.
پاسخ سوال ت
نادرست. در هر بار تخمکگذاری تقسیم میوز ۱ انجام میشود، میوز ۲ تنها در صورت انجام لقاح کامل میشود.
ث. در هر بار تخمکگذاری یک زن جوان اووسیت ثانویه برخلاف اووسیت اولیه ایجاد میشود.
پاسخ سوال ث
درست. همیشه در هر دوره جنسی یک زن اووسیت ثانویه طی مرحله تخمکگذاری انجام میشود، اما دقت کنید که ایجاد اووسیت اولیه مربوط به دوران جنینیست.
ج. همه سلولهایی که در مراحل تخمکزایی با تقسیم نامساوی سیتوپلاسم ایجاد میشوند از نظر داشتن فامتنهای همتا به هم شباهت دارند.
پاسخ سوال ج
درست. اووسیت ثانویه، جسم قطبی اول، گامت ماده و جسم قطبی دوم از تقسیم نامساوی سیتوپلاسم ایجاد میشود. همه این سلولها یک مجموعه کروموزومی دارند.
چ. همه سلولهایی در مراحل تخمکزایی و در تقسیم نامساوی سیتوپلاسم مقدار کمتری سیتوپلاسم دریافت میکنند، از نظر محل به وجود آمدن با هم تفاوت دارند.
پاسخ سوال چ
درست. در تقسیم نامساوی سیتوپلاسم در مراحل تخمکزایی، جسم قطبی اول و دوم مقدار سیتوپلاسم کمتری دریافت میکنند. جسم قطبی اول در تخمدان و جسم قطبی دوم(در صورت انجام لقاح) در لوله فالوپ ایجاد میشود.
ح. در فرایند تخمکزایی زنی بالغ اووسیتی که از تخمدان خارج نمیشود، سلولهایی با دو مجموعه کروموزومی در هسته خود ایجاد میکند.
پاسخ سوال ح
نادرست. سلولی که در فرایند تخمکزایی از تخمدان خارج نمیشود اووسیت اولیه است. این سلول اووسیت ثانویه و اولین جسم قطبی را میسازد. این سلولها دو مجموعه کروموزومی در هسته خود دارند.
خ. در طی تقسیم اووسیت اولیه بلافاصله پس از به حداکثر رسیدن فشردگی کروموزومها، تعداد آنها در سلول دوبرابر میشود.
پاسخ سوال خ
نادرست. همواره در میوز یک تعداد کروموزومها در مرحله آنافاز ثابت میماند و بیشتر نمیشود.
د. در مرحله پروفاز تقسیم در اووسیت اولیه برخلاف مرحله پروفاز تقسیم در اووگونی پوشش هسته به طور کامل تجزیه میشود.
پاسخ سوال د
درست. اووگونی میتوز و اووسیت اولیه تقسیم میوز ۱ را انجام میدهد. در پروفاز میوز ۱ برخلاف پروفاز میتوز پوشش هسته به طور کامل تخریب میشود.
ذ.
پاسخ سوال ذ
ر. .
پاسخ سوال ر
ز. .
پاسخ سوال ز
ژ. .
پاسخ سوال ژ
س. .
پاسخ سوال س
ش. .
پاسخ سوال ش
ص. .
پاسخ سوال ش
چرخهٔ تخمدانی
تعداد زیادی انبانک اولیّه از دورۀ جنینی درتخمدانها وجود دارد. با افزایش ترشح هورمون FSH از هیپوفیز پیشین در آغاز هر دورهٔ جنسی، تعدادی انبانک اولیه شروع به رشد میکنند و یکی از انبانکهایی که از همه بیشتر رشد کرده است، رشد را ادامه میدهد. در این حالت مامیاخته بزرگ میشود و تعداد یاختههای انبانک افزایش مییابد.
یاختههای انبانک تحت تأثیر FSH، هورمون استروژن تولید و ترشح میکنند. میزان استروژن همراه با رشد انبانک، افزایش مییابد که این خود باعث رشد بیشتر انبانک میشود.
در یک دورهٔ جنسی ۲۸ روزه، انبانک حدود روز چهاردهم به حدی رشد کرده است که مامیاخته، کاستمان ۱ را تمام کرده و در واقع مامیاخته ثانویه تشکیل شده است. از طرفی به علت فعالیت ترشحی یاختههای انبانک، حفرهای پر از مایع شامل موادی از جمله مواد مغذی، در انبانک بهوجود میآید. به این انبانک،انبانک بالغ میگویند.
انبانک بالغ به دیوارۀ تخمدان چسبیده و آمادۀتخمکگذاری است. تخمکگذاری زمانی انجام میشود که ترشح LH یک باره افزایش یابد. در فرایند تخمکگذاری، تخمک(مامیاختهٔ ثانویه) همراه با تعدادی از یاختههای انبانکی از سطح تخمدان خارج و وارد محوطۀ شکمی میشوند.
افزایش LH عامل اصلی تخمکگذاریست.
در زمان تخمکگذاری چهار چیز از فولیکول خارج میشود: اووسیت ثانویه، اولین جسم قطبی، سلولهای تغذیه کننده، مایع فولیکولی.
یاختههای انبانکی چسبیده به تخمک در ادامۀ مسیر به تغذیه و محافظت از آن کمک میکنند. به دنبال تخمکگذاری، باقیماندۀ انبانک در تخمدان به صورت تودۀ یاختهای درمیآید که به آن جسم زرد میگویند.
یاختههای جسم زرد با تأثیر هورمون LH فعالیت ترشحی خود را ادامه میدهند و دو هورمون استروژن و پروژسترون ترشح میکنند، بهطوری که ترشح پروژسترون از استروژن بیشتر است.
اگر بارداری رخ دهد، جسم زرد تا مدتی به فعالیت خود ادامه میدهد و با این هورمونها دیوارۀ رحم حفظ میشود. اگر بارداری رخ ندهد،جسم زرد در اواخر دورۀ جنسی تحلیل میرود و به جسمی غیرفعال به نام جسم سفید تبدیل میشود. غیرفعال شدن جسم زرد باعث کاهش میزان استروژن و پروژسترون در خون میشود. کاهش این هورمونها موجب ناپایداری دیوارۀ رحم و تخریب و ریزش آن میشود که علامت شروع دورۀ جنسی بعدی است.
فولیکولی که دوره جنسی را آغاز میکند در ابتدا یک لایه سلولی اطراف خود دارد.
زمانی که فولیکول هنوز کوچک است اووسیت اولیه در مرکز آن قرار دارد. با رشد فولیکول و پیدا شدن حفره فولیکولی اووسیت اولیه به حاشیه رانده میشود.
تنها فولیکول بالغ به دیواره تخمدان چسبیده است.
لایه ژلهای شفاف دور اووسیت درون تخمدان تشکیل میشود.
FSH با افزایش تقسیم سلولهای تغذیه کننده فولیکول باعث بزرگتر شدن فولیکول میشود. دقت کنید در این فرایند اندازه سلولهای تغذیه کننده زیاد نمیشود.
چرخۀ رحمی
قاعدگی در روزهای اول هر دوره رخ میدهد که بهطور متوسط هفت روز طول میکشد. پس از آن، دیوارۀ داخلی رحم مجدداً شروع به رشد و نمو میکند، ضخامت آن زیاد میشود و در آن چینخوردگیها، حفرات و اندوختۀ خونی زیادی بهوجود میآید. رشد و نمو دیوارۀ داخلی تا بعد از تخمکگذاری نیز ادامه مییابد. پس از آن، سرعت رشد دیواره کم میشود، ولی فعالیت ترشحی در آن افزایش مییابد. نتیجۀ این فعالیتها آماده شدن دیوارۀ رحم برای پذیرش و پرورش جنین است.
اگر لقاح صورت نگیرد تخمک از بین میرود و حدود روز بیستوهشتم، قاعدگی آغاز میشود که شروع دورۀ جنسی بعدی است.
وقایع چرخۀ رحمی تحت تأثیر هورمونهای استروژن و پروژسترون است که از تخمدانها ترشح میشوند.
رحم در روزهای ۷ تا ۱۴ در مرحله رشد و نمو و در روزهای ۱۴ تا ۲۸ در مرحله ترشحی قرار دارد(مرحله ترشحی دو برابر مرحله رشد نمو طول میکشد).
چرخه تخمدانی به دو مرحله فولیکولی و جسم زردی(لوتئالی) تقسیم میشود. دقت کنید این تقسیمبندی مربوط به چرخه تخمدانیست اما میتوان با توجه به آن در مورد وضعیت رحم نیز سوال کرد.
ما در ابتدا چرخه رحمی کاهش ضخامت رحم و در ادامه افزایش ضخامت رحم را شاهد هستیم.
ماهیچه صاف رحم در قاعدگی تخریب نمیشود.
در سطحی در اندومتر که در نزدیکی ماهیچه صاف قرار دارد پیچخوردگی سرخرگ از سیاهرگ بیشتر است.
سرخرگهای آندومتر از سیاهرگهای آن بیشتر است.
وضعیت دیواره رحم
هفته اول: ضخامت دیواره در حال کاهش است + در انتهای این هفته کمترین ضخامت دیواره رحم مشاهده میشود
هفته دوم: دیواره داخلی رحم شروع به رشد کردن میکند + حفرات درون دیواره به تدریج دوباره ایجاد میشود + بر طول و پیچخوردگی رگهای دیواره افزوده میشود.
هفته سوم: رشد دیواره رحم با سرعت کمتر نسبت به هفته دوم ادامه مییابد + فعالیت ترشحی رحم زیاد میشود + طول و پیچخوردگی رگهای دیواره زیاد میشود + طول حفرههای رحم زیاد میشود
هفته چهارم: در بخش ابتدایی این هفته ضخامت دیواره رحم به حداکثر خود میرسد + در انتهای هفته تخریب دیواره داخلی رحم شروع میشود + در این هفته حفرات به بیشترین عمق و رگهای خونی به بیشترین طول میرسند + در این هفته خونریزی رخ نمیدهد
تنظیم هورمونی دستگاه تولیدمثل در زن
هورمونهای هیپوتالاموس، هیپوفیز پیشین و تخمدانها وقایع متفاوت در دستگاه تولیدمثلی زن را تنظیم میکنند. تنظیم میزان این هورمونها به صورت بازخوردی انجام میشود.
در زنان سه هورمون جنسی تولید میشود: استروژن، پروژسترون و تستسترون اما در دستگاه تولید مثلی زنان دو هورمون جنسی میشود: استروژن و پروژسترون.
هورمونهای هیپوتالاموس و هورمونهای هیپوفیز پیشین(LH و FSH) وقایع دستگاه تولید مثلی زن را تنظیم میکنند اما هورمون جنسی نیستند.
در ابتدای دوره مقدار دو هورمون جنسی استروژن و پروژسترون در خون کم است. این کمبود به هیپوتالاموس پیامی میدهد که هورمون آزادکننده ترشح کند. هورمون آزادکننده، بخش پیشین هیپوفیز را تحریک میکند تا ترشح هورمونهای FSH و LH را افزایش دهد.
به تدریج که انبانک اولیه بالغ میشود، میزان استروژن خون افزایش مییابد. افزایش تدریجی و اندک این هورمون از آزاد شدن FSH و LH ممانعت میکند(بازخورد منفی). این بازخورد از رشد و بالغشدن انبانکهای جدید در طول دورهٔ جنسی جلوگیری میکند. استروژن باعث رشد لایۀ داخلی دیوارۀ رحم و ضخیمشدن آن نیز میشود. اما حدود تخمکگذاری، افزایش یکبارۀ استروژن از انبانک بالغ، محرکی برای آزادشدن مقدار زیادی LH وFSH از هیپوفیز پیشین میشود(بازخورد مثبت). این تغییر ناگهانی در مقدار هورمونها، باعث میشود در تخمدان، باقیماندۀ انبانک به جسم زرد تبدیل شود.
در انتهای دوره، کاهش میزان استروژن و پروژسترون در خون، روی لایۀ داخلی دیوارۀ رحم تأثیر میگذارد. استحکام لایۀ داخلی دیواره کاهش مییابد و در طول چند روز بعد، تخریب میشود و قاعدگی رخ میدهد. کاهش پروژسترون و استروژن همچنین با اثر بر هیپوتالاموس ترشح مجدد FSH و LH را تحریک میکند که همان شروع دورۀ جنسی بعدی است.
بررسی کنید
الف. آیا استروژن و پروژسترون روی رحم گیرنده دارند؟
پاسخ
بله. این دو هورمون با اثر روی رحم موجب رشد و افزایش ترشحات آن میشوند.
ب. آيا LH و FSH روی رحم گیرنده دارند؟
پاسخ
خیر. گیرنده این هورمونها روی تخمدان قرار دارد.
پ. LH و FSH چگونه روی رحم اثر میگذارند؟
پاسخ
با تنظیم هورمونهای استروژن و پروژسترون.
ت. در مرحله اول چرخه تخمدانی چه اووسیتی تقسیم میشود؟ در مرحله دوم چه(در صورت وجود لقاح)؟
پاسخ
در مرحله اول اووسیت اولیه تقسیم میوز یک را تکمیل میکند و در مرحله دوم در صورت وجود لقاح اووسیت ثانویه دومین تقسیم میوز را تکمیل میکند.
ث. در کدام مرحله چرخه تخمدانی به طور حتم اووسیت تقسیم میشود؟
پاسخ
در مرحله اول به طور حتم اووسیت اولیه با تقسیم خود تخمک را ایجاد میکند، در مرحله دوم در صورت لقاح اووسیت ثانویه نیز تقسیم میشود.
LH و FSH روی رحم گیرنده ندارد.
بررسی بیشتر تنظیم هورمونی دستگاه تناسلی در زن
.
| استروژن | پروژسترون |
| از تخمدان و بخش قشری فوق کلیه ترشح میشود. | از تخمدان و بخش قشری فوق کلیه ترشح میشود |
| در تخمدان از سلولهای فولیکولی و سلولهای جسم زرد ترشح میشود. | در تخمدان از سلولهای جسم زرد ترشح میشود. |
| در نیمه اول و دوم دوره جنسی از تخمدان ترشح میشود. | فقط در دوره دوم جنسی از تخمدان ترشح میشود. |
| در ابتدای دوره جنسی مقدار آن کم است. | در ابتدای دوره جنسی مقدار آن کم است. |
| هم با بازخورد منفی و هم با بازخورد مثبت میتواند روی هیپوتالاموس و هیپوفیز اثر بگذارد. | فقط با بازخورد منفی روی هیپوتالاموس و هیپوفیز اثر میگذارد. |
| – | تحت تاثیر هورمون HCG از جسم زرد ترشح میشود. |
| تحت تاثیر LH از جسم زرد ترشح میشود. | تحت تاثیر LH از جسم زرد ترشح میشود. |
خودآزمایی
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
الف. در دوره جنسی یک زن جوان با ایجاد جسم زرد، هورمون پروژسترون برای اولینبار در خون دیده میشود.
پاسخ سوال الف
نادرست. همواره مقداری هورمون از بخش قشری فوق کلیه ترشح میشود و مقدار این هورمون در خون هیچگاه به صفر نمیرسد.
ب. در دوره جنسی یک زن جوان، در پی افزایش اندک هورمون استروژن تنها یک فولیکول شروع به رشد میکند.
پاسخ سوال ب
نادرست. افزایش اندک استروژن باعث میشود که از رشد و بلوغ سایر فولیکولها جلوگیری شود، اما دقت کنید در هر دوره بیش از یک فولیکول شروع به رشد میکند و فقط یک فولیکول بالغ میشود(در حالت عادی).
پ. در دوره جنسی یک زن جوان، با چسبیدن فولیکول به دیواره تخمدان میزان هورمونهای محرک جنسی با بازخورد مثبت افزایش مییابد.
پاسخ سوال پ
درست. در حدود نیمه دوره جنسی و در حالی که فولیکول بالغ شده به دیواره تخمدان چسبیده است، افزایش ناگهانی هورمون استروژن موجب زیاد شدن هورمونهای محرک جنسی با بازخورد مثبت میشود.
ت. در روز دهم از چرخه تخمدانی یک زن سالم و غیر باردار، سلولهای انبانک تحت تاثیر هورمون FSH استروژن ترشح میکنند.
پاسخ سوال ت
درست. در نیمه اول چرخه تخمدانی سلولهای انبانک تحت تاثیر FSH استروژن را تولید و ترشح میکنند.
ث. به طور معمول در روز سوم چرخه تخمدانی یک زن جوان، فولیکولهای اولیه متعددی در تخمدان تکثیر میشوند اما فقط یکی از آنها چرخه را ادامه میدهد.
پاسخ سوال ث
نادرست. دقت کنید در روزهای اولیه چرخه تخمدانی فولیکولهای متعددی رشد را آغاز میکنند نه اینکه تکثیر شوند(درواقع سلولهای داخل فولیکول تکثیر میشوند نه خود فولیکول). تعداد فولیکولها بعد از دوران جنینی افزایش نخواهد یافت.
ج. در روز بیست و ششم از چرخه تخمدانی یک زن سالم و غیرباردار کاهش میزان هورمونها استروژن و پروژسترون در خون منجر به تشکیل نوعی جسم غیرفعال میشود.
پاسخ سوال ج
درست. کاهش هورمونهای جنسی در اواخر دوره جنسی موجب تشکیل جسم سفید میشود که غیرفعال است.
چ. در هفته چهارم دوره جنسی یک زن سالم و بالغ، برخلاف هفته دوم الزاما در روزهای پایانی هفته ضخامت دیواره درونی رحم بدون خونریزی کاهش پیدا میکند.
پاسخ سوال چ
نادرست. در صورت رخ دادن بارداری و تداوم جسم زرد این اتفاق رخ نمیدهد.
ح. در هفته چهارم دوره جنسی یک زن سالم و بالغ، برخلاف هفته دوم سلولهای حاصل از تقسیم میوز ۱ در تخمدانها دیده نمیشود.
پاسخ سوال ح
درست. در پایان هفته دوم میتوان اووسیت ثانویه و اولین جسم قطبی را دید که حاصل از تقسیم میوز ۱ است. به دلیل تخمکگذاری این سلولها در هفته آخر دوره جنسی درون تخمدان دیده نمیشوند.
خ. در هفته چهارم دوره جنسی یک زن سالم و بالغ برخلاف هفته دوم، مقدار سرخرگهای لایه درونی رحم از مقدار سیاهرگهای آن بیشتر است.
پاسخ سوال خ
درست. از هفته دوم تا چهارم مقدار سرخرگهای دیواره درونی رحم از سیاهرگهای آن بیشتر است.
د. هورمونی که توسط جسم زرد ترشح میشود، قطعا عامل اصلی رشد فولیکول و تمایز اووسیت است.
پاسخ سوال د
نادرست. از جسم زرد دو هورمون استروژن و پروژسترون ترشح میشود که فقط استروژن است که کارهای بالا را انجام میدهد.
ذ. در ابتدای دوره جنسی یک زن جوان، هورمونی که فعالیت ترشحی جسم زرد را افزایش میدهد در خون افزایش مییابد.
پاسخ سوال ذ
درست. در ابتدای دوره مقدار دو هورمون جنسی استروژن و پروژسترون در خون کم است. این کمبود به هیپوتالاموس پیامی میدهد که هورمون آزادکننده ترشح کند. هورمون آزادکننده، بخش پیشین هیپوفیز را تحریک میکند تا ترشح هورمونهای FSH و LH را افزایش دهد. هورمون LH موجب افزایش فعالیت ترشحی جسم زرد میشود.
ر. هورمونهایی که باعث میشوند ضخامت، چینخوردگی و اندوخته خونی رحم افزایش یابد، در حدود نیمه دوره جنسی افزایش مییابد.
پاسخ سوال ر
درست. منظور هورمونهای استروژن و پروژسترون است. میزان ترشح این دو هورمون در حدود نیمه دوره جنسی افزایش مییابد.
همچنین دقت کنید که ترشح هورمون استروژن در نیمه دوره جنسی به اوج میرسد در حالی که این اتفاق برای پروژسترون در نیمه دوم دوره جنسی اتفاق میافتد.
ز. هورمونی که با رشد فولیکول میزان آن افزایش مییابد، در زمانهای متفاوت دوره جنسی نقشهای متفاوتی دارد.
پاسخ سوال ز
منظور هورمون استروژن است. این هورمون در ابتدای دوره باعث تنظیم LH و FSH از طریق بازخورد منفی و در نیمه دوره باعث تنظیم این هورمونها از طریق بازخورد مثبت میشود.
ژ. در دوره جنسی یک زن جوان و در حالی که فولیکول در حال رشد در ابتدای دوره جنسی قرار دارد ترشح هورمون آزادکننده رو به کاهش است.
پاسخ سوال ژ
نادرست. در ابتدای دوره جنسی مقدار هورمونهای آزاد کننده در حال افزایش است.
س. در یک دوره جنسی، زمانی که فولیکول در حال رشد اووسیتی با موقعیت مرکزی دارد، طی چند روز میزان نوعی هورمون تخمدانی در خون افزایش مییابد.
پاسخ سوال س
درست. در نیمه اول دوره جنسی و همزمان با رشد فولیکول میزان هورمون استروژن در خون افزایش مییابد.
ش. هورمونهای LH و FSH در یک دختر بالغ همواره باعث تکمیل مراحل تخمکزایی میشوند.
پاسخ سوال ش
نادرست. در صورتی که زن یائسه باشد تخمکزایی رخ نخواهد داد.
ص. هورمونهای محرک جنسی در یک زن سالم و بالغ همواره با سازوکار بازخورد منفی کنترل میشوند.
پاسخ سوال ص
نادرست. در نیمه دوره جنسی ترشح این هورمونها توسط بازخورد مثبت تنظیم میشود.
ض. هورمونهای LH و FSH همواره با زیاد شدن ضخامت دیواره داخلی رحم افزایش مییابند.
پاسخ سوال ض
نادرست. در مورد نیمه دوم جنسی و همچنین بخشی از نیمه اول دوره نادرست است.
ط. هورمونهای LH و FSH تحتتاثیر دو نوع هورمون مترشحه از مغز تنظیم میشوند.
پاسخ سوال ط
درست. با توجه به کنکور ۹۹ درست است.
ظ. در یک دوره جنسی در دختری بیست ساله در صورت عدم بارداری جسم زرد از بدن دفع میشود.
پاسخ سوال ظ
نادرست. جسم زرد در صورت عدم بارداری به جسم سفید تبدیل میشود و در تخمدان باقی میماند.
ع. در هفته اول چرخه رحمی، ضخامت لایه میانی دیواره رحم به مرور کاهش پیدا میکند.
پاسخ سوال ع
نادرست. ضخامت لایه میانی همیشه ثابت است.
غ. HCG سبب حفظ جسم زرد تا پایان دوران جدیدی و تداوم ترشح استروژن از آن میشود.
پاسخ سوال غ
نادرست. در صورتی که جسم زرد تشکیل شود تا مدتی به ترشح هورمون ادامه میدهد نه تا پایان دوران جنینی.
ف. هورمونی که باعث استحکام ضخیمترین لایه دیواره رحم میشود در ابتدای دوره موجب کاهش LH و FSH میشود.
پاسخ سوال ف
نادرست. درست است که استروژن در ابتدای دوره از ترشح LH و FSH جلوگیری میکند اما این هورمون روی لایه داخلی رحم اثر دارد. ضخیمترین لایه دیواره رحم لایه میانی آن است!
ق.
ک.