اساس تولیدمثل جنسی در همۀ جانوران مشابه است، ولی در چگونگی انجام، مراحل آن و حفاظت و تغذیۀ جنین، تفاوتهایی وجود دارد که به بعضی از آنها اشاره میکنیم.
نحوه لقاح
در آبزیان مثل ماهیها، دوزیستان و بیمهرگان آبزیلقاح خارجی دیده میشود. در این روش، والدین گامتهای خود را در آب میریزند و لقاح در آب صورت میگیرد. برای افزایش احتمال برخورد گامتها، والدین تعداد زیادی گامت را همزمان وارد آب میکنند. در این همزمانی عواملی مانند دمای محیط، طول روز، مواد شیمیایی خارج شده از بدن جانور و رفتارهای جفتگیری نقش دارند.
لقاح داخلی در جانوران خشکیزی و بعضی آبزیان دیده میشود. در این جانوران، زامه وارد دستگاه تولیدمثلی فرد ماده میشود و لقاح در بدن ماده انجام میشود. انجام این نوع لقاح، نیازمند دستگاههای تولیدمثلی با اندامهای تخصصیافته است.
هر جانوری که لقاح داخلی دارد دارای دستگاه تولید مثل با اندامهای تخصصیافته است.
در اسبک ماهی جانور ماده، تخمک را به درون حفرهای در بدن جنس نر منتقل میکند. لقاح در بدن نر انجام میشود و جنس نر، جنینها را در بدن خود نگه میدارد، پس از طی مراحل رشد و نمو، نوزادان متولد میشوند.
در لقاح داخلی گامت از یک نفر خارج و وارد نفر دوم میشود. در اکثر موارد شخص گامت دهنده نر است، اما برخی موارد وجود دارد که شخص دهنده گامت ماده است (مثل اسبک ماهی).
تولید مثل در مهرهداران:
۱-ماهیها، بیشتر لقاح خارجی و برخی مانند اسبکماهی لقاح داخلی دارند.
۲-دوزیستان، تماما لقاح خارجی دارند.
۳-خزندگان، پرندگان و پستانداران لقاح داخلی دارند.
مقایسه لقاح داخلی و خارجی
.
| لقاح خارجی | لقاح داخلی | |
| تعداد سلول جنسی تولید شده | هر دو والد تعداد زیادی تولید میکنند | والد نر تعداد زیادی تولید میکند |
| محل انجام لقاح | آب | درون بدن یکی از والدین |
| نیاز داشتن به محیط مایع در اطراف سلولهای جنسی برای لقاح | دارد | دارد |
| داشتن دستگاه تولید مثل | دارد | دارد |
| اندام تخصصیافته برای تولید مثل | ندارد | دارد |
| کدام جانداران؟ | بعضی از ماهیها + همهی دوزیستان + بعضی از بیمهرگان آبزی | همه جانوران خشکیزی + بعضی از ماهیها + بعضی از بیمهرگان آبزی |
بکرزایی
نوعی از تولیدمثل جنسی است و برای مثال، در زنبور عسل و بعضی مارها دیده میشود. در این روش، فرد ماده گاهی اوقات به تنهایی تولیدمثل میکند. در این حالت، یا تخمک بدون لقاح شروع به تقسیم میکند و موجود تکلاد را بهوجود میآورد، یا از روی فامتنهای تخمک یک نسخه ساخته میشود تا فامتنهای تخمک دو برابر شوند و سپس شروع به تقسیم میکند و موجود دولاد را بهوجود میآورد.
در تولید مثل جنسی لزوما لقاح رخ نمیدهد.
محتوای ژنتیکی بچهی مار حاصل از بکرزایی با محتوای ژنتیکی مادر یکسان نیست.
گامت زنبور ماده میتواند تقسیم شود. گامت بقیه جانوران در G۰ میماند.
زنبور نر با میتوز گامت تشکیل میدهد و تمامی کروموزومهایش را به فرزند میدهد.
هرمافرودیت
در این جانوران، یک فرد هر دو نوع دستگاه تولیدمثلی نر و ماده را دارد. در کرمهای پهن مثل کرم کبد، هر فرد تخمکهای خود را بارور میکند.
در لقاح داخلی لزوما دو نفر شرکت ندارند و جانورانی مثل کرم کبد هم گامت ماده و گامت نر را تولید میکنند.
هر جانوری که رحم دارد لزوما پستاندار نیست. مثلا کرم کبد رحم دارد.
در کرم کبد دمای کیسه بیضه و تخمدان تقریبا برابر است.
در کرم کبد هر چه به سمت انتها حرکت میکنیم بدن ضخیمتر میشود.
در مورد کرمهای حلقوی، مثل کرم خاکی، لقاح دو طرفی انجام میشود؛ یعنی وقتی دو کرم خاکی در کنار هم قرار میگیرند، زامههای هر کدام تخمکهای دیگری را بارور میسازد.
تولید مثل جنسی تکوالدی
کرم کبد تولید مثل جنسی یک والدی با لقاح دارد.
زنبور ملکه و مار میتوانند تولید مثل جنسی یک والدی بدون لقاح دارد.
تغذیه و حفاظت جنین
مواد غذایی مورد نیاز جنین تا چند روز پس از لقاح و تشکیل تخم از اندوختۀ غذایی تخمک تأمین میشود. این اندوخته مخلوطی از مواد مغذی متفاوت است. اندازۀ تخمک در جانوران مختلف بستگی به میزان اندوخته دارد.
۱-در جانوران تخمگذار اندوخته غذایی تخمک زیاد است؛ زیرا در دوران جنینی ارتباط غذایی بین مادر و جنین وجود ندارد.
۲-در پستانداران به دلیل ارتباط خونی بین مادر و جنین و در ماهیها و دوزیستان به علت دوره جنینی کوتاه میزان این اندوخته کم است.
در همه جانوران اسپرم دارای تاژک و دارای حرکت و تخمک فاقد حرکت است.
در همه جانوران تخمک دارای اندوخته غذاییست.
در جانورانی که لقاح خارجی دارند تخمک دیوارهای چسبناک و ژلهای دارد که پس از لقاح، تخمها را به هم میچسباند. این لایۀ ژلهای ابتدا از جنین در برابر عوامل نامساعد محیطی محافظت میکند و سپس به عنوان غذای اولیۀ مورد استفادۀ جنین قرار میگیرد.
در جانورانی که لقاح داخلی دارند، حفاظت جنین به صورتهای متفاوتی انجام میشود.
در جانوران تخمگذار وجود پوستۀ ضخیم در اطراف تخم از جنین محافظت میکند. البته برای محافظت بیشتر در خزندگانی مثل لاکپشت تخمها با ماسه و خاک پوشانده میشوند. پرندگان روی تخمها میخوابند.
پستاندار تخمگذاری مثل پلاتیپوس، تخم را در بدن خود نگه میدارد و چند روز مانده به تولد نوزاد، تخمگذاری میکند و روی آنها میخوابد تا مراحل نهایی رشد و نمو طی شود.
هر پستانداری لزوما رحم ندارد مثلا پلاتیپوس فاقد رحم است.
هر جانوری که رحم دارد لزوما پستاندار نیست. مثلا کرم کبد رحم دارد.
در پستانداران کیسهدار، مثل کانگورو جنین ابتدا درون رحم ابتدایی مادر رشد و نمو را آغاز میکند. بهدلیل مهیا نبودن شرایط به صورت نارس متولد میشود و خود را به درون کیسهای که بر روی شکم مادر است میرساند. در آنجا ضمن حفاظت، از غدد شیری درون آن تغذیه میکند تا مراحل رشد ونمو را کامل کند.
در پستانداران جفتدار، جنین درون رحم مادر رشد و نمو را آغاز و از طریق اندامی به نام جفت با خون مادر مرتبط میشود و از آن تغذیه میکند. نوزاد پس از تولد از غدد شیری مادر تغذیه میکند تا زمانی که بتواند بهطور مستقل به زندگی ادامه دهد.