بخش‌های مختلف خون

خون نوعی بافت پیوندی است که به‌طور منظم و یک‌طرفه در رگ‌های خونی جریان دارد و دارای دو بخش است: خوناب که حالت مایع دارد و بخش یاخته‌ای که گویچه‌های قرمز، گویچه‌های سفید و گِرده‌ها (پلاکت‌ها) را شامل می‌شود.

اگر مقداری از خون را گُریزانه (سانتریفوژ) کنیم، دو بخش خون از هم جدا می‌شود و می‌توان درصد هرکدام را مشخص کرد. معمولاً در فرد سالم و بالغ، ۵۵ درصد حجم خون را خوناب (پلاسما) و ۴۵ درصد را بخش یاخته‌ای تشکیل می‌دهند.

از کارهای خون، انتقال مواد مغذی، اکسیژن، کربن‌دی‌اکسید، هورمون‌ها و مواد دیگر است. خون ارتباط شیمیایی بین یاخته‌های بدن را امکان‌پذیر می‌سازد و به تنظیم دمای بدن و یکسان کردن دما در نواحی مختلف بدن کمک می‌کند. همچنین در ایمنی و دفاع در برابر عوامل خارجی نقش اساسی دارد و در هنگام خون‌ریزی، به کمک عواملی از هدر رفتن خون جلوگیری می‌کند.

بیش از ۹۰ درصدِ خوناب، آب است و بقیهٔ آن را موادی مانند پروتئین‌ها، مواد مغذی، یون‌ها و مواد دفعی تشکیل می‌دهند. پروتئین‌های خوناب نقش‌های گوناگونی دارند. آلبومین، فیبرینوژن و گلوبولین از پروتئین‌های خوناب‌اند.

وجود یون‌های پتاسیم و سدیم در خوناب اهمیت زیادی دارد؛ چون در فعالیت یاخته‌های بدن نقش کلیدی دارند.

بخش دوم خون شامل گویچه‌های قرمز، گویچه‌های سفید و گِرده‌ها هستند که دو گروه اول، یاخته‌های خونی و گِرده‌ها، قطعاتی از یاخته هستند. در یک فرد بالغ، تولید یاخته‌های خونی و گِرده‌ها در مغز قرمز استخوان انجام می‌شود.

در مغز استخوان، یاخته‌های بنیادی وجود دارند که با تقسیمات خود، بخش سلولی خون را تولید می‌کنند. البتّه در دوران جنینی، یاخته‌های خونی و گِرده‌ها در اندام‌های دیگری مثل کبد و طحال نیز ساخته می‌شوند.

یاخته‌های بنیادی مغز استخوان، یاخته‌هایی هستند که توانایی تقسیم و تولید چندین نوع یاخته را دارند. ابتدا این یاخته‌ها تقسیم می‌شوند و دو نوع یاخته را ایجاد می‌کنند: یاخته‌های بنیادی لنفوئیدی که در جهت تولید لنفوسیت‌ها عمل می‌کنند و یاخته‌های بنیادی میلوئیدی که منشأ بقیهٔ یاخته‌های خونی و گِرده‌ها هستند.

گلبول‌های قرمز

در انسان، بیش از ۹۹ درصدِ یاخته‌های خونی را گویچه‌های قرمز تشکیل می‌دهند که به خون ظاهری قرمز‌رنگ می‌دهند. این یاخته‌های کروی که از دو طرف حالت فرورفته دارند، در هنگام تشکیل در مغز استخوان، هستۀ خود را از دست می‌دهند و سیتوپلاسم آنها از هموگلوبین پر می‌شود.

بیشتر بدانید: نحوه تشکیل گلبول قرمز

فرایند تولید گلبول قرمز را اریتروپویزیس (Erythropoiesis) می‌نامند. این فرایند در مغز استخوان قرمز (در بزرگسالی در استخوان‌های پهن مانند جناغ، دنده‌ها و لگن خاصره) اتفاق می‌افتد و حدود ۷ روز طول می‌کشد.

در ادامه، مراحل تبدیل یک سلول بنیادی به یک گلبول قرمز بالغ را گام به گام بررسی می‌کنیم:

مرحله ۱: سلول بنیادی خون‌ساز (هموسیتوبلاست)

همه چیز از یک سلول بنیادی پرتوان (هموسیتوبلاست) در مغز استخوان شروع می‌شود. این سلول توانایی تبدیل به هر نوع سلول خونی را دارد.

مرحله ۲: سلول progenitor میلوئیدی

سلول بنیادی تحت تأثیر عوامل رشد، مسیر خود را به سمت رده میلوئیدی انتخاب می‌کند. این سلول دیگر توانایی تبدیل به لنفوسیت را ندارد و مسیر ساخت گلبول قرمز، پلاکت و برخی گلبولهای سفید را در پیش می‌گیرد.

مرحله ۳: پرواریتروبلاست (Proerythroblast)

اولین سلولی که به طور اختصاصی در مسیر گلبول قرمز قرار می‌گیرد، پرواریتروبلاست نام دارد.

• ویژگیها: سلولی بزرگ با هسته بزرگ و روشن.
• هنوز هموگلوبین ندارد.

مرحله ۴: اریتروبلاست (Erythroblast) یا نورموبلاست

این مرحله خود به چند زیرمرحله تقسیم می‌شود، اما در سطح کتاب درسی، آن را به عنوان سلولی با هسته متراکم‌تر و سیتوپلاسمی که کم کم رنگ هموگلوبین (اسیدوفیل یا صورتی) به خود می‌گیرد، می‌شناسیم. در این مرحله، سلول در حال تولید هموگلوبین است.

مرحله ۵: رتیکولوسیت (Reticulocyte)

در این مرحله، سلول هسته خود را از دست می‌دهد (خارج می‌کند). اما هنوز بقایای اندامک‌هایی مانند ریبوزوم و شبکه آندوپلاسمی را در سیتوپلاسم خود دارد که با رنگ‌آمیزی ویژه به صورت شبکه‌ای (رتیکولار) دیده می‌شود.

• رتیکولوسیت از مغز استخوان وارد جریان خون محیطی می‌شود.
• درصد رتیکولوسیت‌های خون (به طور طبیعی حدود ۰.۵ تا ۱.۵ درصد) نشان‌دهنده فعالیت خون‌ساز مغز استخوان است.

مرحله ۶: گلبول قرمز بالغ (Erythrocyte)

پس از حدود ۱ تا ۲ روز گردش در خون، رتیکولوسیت بقایای اندامک‌های خود را کاملاً از دست می‌دهد و به یک گلبول قرمز بالغ تبدیل می‌شود.

• ویژگی‌ها: فاقد هسته و فاقد اندامک، به شکل یک دیسک مقعرالطرفین (تعدی شکل)، سرشار از هموگلوبین. این سلول حدود ۱۲۰ روز عمر می‌کند.

نسبت حجم گویچه‌های قرمز خون به حجم خون که به‌صورت درصد بیان می‌شود، خون‌بهر (هماتوکریت) گفته می‌شود.

نقش اصلی گویچه‌های قرمز، انتقال گازهای تنفسی است. متوسط عمر گویچه‌های قرمز ۱۲۰ روز است. تقریباً یک درصد از گویچه‌های قرمز، روزانه تخریب می‌شود و باید جایگزین شود.

تخریب یاخته‌های خونی قرمز آسیب‌دیده و مُرده در طحال و کبد انجام می‌شود. آهن آزادشده در این فرایند یا در کبد ذخیره می‌شود و یا همراه خون به مغز استخوان می‌رود و در ساخت دوبارۀ گویچه‌های قرمز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

برای ساخته شدن گویچه‌های قرمز در مغز استخوان، علاوه بر وجود آهن، ویتامین B12 و فولیک‌اسید نیز لازم است. فولیک‌اسید، نوعی ویتامین از خانواده B است که برای تقسیم طبیعی یاخته‌ای لازم است. کمبود آن باعث می‌شود یاخته‌ها به‌ویژه در مغز استخوان، تکثیر نشوند و تعداد گویچه‌های قرمز کاهش یابد. سبزیجات با برگ سبز تیره، حبوبات، گوشت قرمز و جگر از منابع آهن و فولیک‌اسید هستند. کارکرد صحیح فولیک‌اسید به وجود ویتامین B12 وابسته است. این ویتامین در غذاهای جانوری به فراوانی وجود دارد.

تنظیم تولید گویچه‌های قرمز

اگرچه تولید گویچه‌های قرمز به وجود آهن، فولیک‌اسید و ویتامین B12 وابسته است، در بدن ما تنظیم میزان گویچه‌های قرمز به ترشح هورمونی به نام اریتروپویتین بستگی دارد.

این هورمون توسط گروه ویژه‌ای از یاخته‌های کلیه و کبد به درون خون ترشح می‌شود و روی مغز استخوان اثر می‌کند تا سرعت تولید گویچه‌های قرمز را زیاد کند. این هورمون به‌طور طبیعی به مقدار کم ترشح می‌شود تا کاهش معمولی تعداد گویچه‌های قرمز را جبران کند. اما هنگام کاهش مقدار اکسیژن خون، این هورمون افزایش می‌یابد؛ این حالت در کم‌خونی، بیماری‌های تنفسی و قلبی، ورزش‌های طولانی یا قرار گرفتن در ارتفاعات ممکن است رخ دهد.

اریتروپویتین از طریق چه نوعی رگی وارد خون می‌شود یا از آن خارج می‌شود؟

اریتروپویتین از طریق چه نوعی رگی وارد خون می‌شود یا از آن خارج می‌شود؟

اگر هورمون اریتروپویتین از مویرگ منفذدار وارد خون شد: در کلیه ساخته شده.

اگر هورمون اریتروپویتین از مویرگ ناپیوسته وارد خون شد: در کبد ساخته شده است.

اریتروپویتین فقط از مویرگ ناپیوسته از خون خارج می‌شود. چون اندام هدف آن مغز استخوان است.

چند نوع گلبول قرمز می‌تواند در خون دیده شود؟ (ترکیب با دوازدهم)

چند نوع گلبول قرمز می‌تواند در خون دیده می‌شود؟

۱-گلبول قرمز سالم
۲-گلبول قرمز مرده (که از طریق خون به کبد و طحال می‌رود تا تجزیه شود).
۳-گلبول قرمز داسی شکل

دقت کنید گلبول قرمز هسته دار در خون مشاهده نمی‌شود.

گلبول‌های سفید

یاخته‌های خونی، که ضمن گردش در خون، در بافت‌های مختلف بدن نیز پراکنده می‌شوند، گویچه‌های سفید هستند. نقش اصلی آنها، دفاع از بدن در برابر عوامل خارجی است. این یاخته‌ها هسته دارند.

سلول‌های خونی می‌توانند از رگ عبور کنند؟ (ترکیب با یازدهم)

گلبول قرمز در زمان تشکیل از رگ عبور می‌کند و وارد خون می‌شود. پس اینگونه نیست که به هیچ وجه از رگ عبور نکند، اما به طور کلی فقط گلبول‌های سفید توانایی دیاپتز دارند.

پلاکت‌ها

گِرده‌ها قطعات یاخته‌ای بی‌رنگ و بدون هسته‌ای هستند که درون خود دانه‌های زیادی دارند و از گویچه‌های خون کوچک‌ترند. گِرده‌ها در مغز استخوان، زمانی تولید می‌شوند که یاخته‌های بزرگی به نام مگاکاریوسیت قطعه‌قطعه و وارد جریان خون می‌شوند. درون هر یک از این قطعات، دانه‌های کوچک پر از ترکیبات فعال وجود دارند.

گِرده‌ها به چند طریق از هدر رفتن خون جلوگیری می‌کنند:

• در خونریزی‌های محدود که دیوارۀ رگ‌ها آسیب جزئی می‌بیند، در محل آسیب، گِرده‌ها دور هم جمع می‌شوند، به هم می‌چسبند و ایجاد درپوش می‌کنند. این درپوش جلوی خروج خون از رگِ آسیب‌دیده را می‌گیرد.
• در خونریزی‌های شدیدتر،گِرده‌ها در تولید لختۀ خون نقش اصلی دارند. آنها با آزاد کردن مواد و با کمک پروتئین‌های خوناب مثل فیبرینوژن، لخته را ایجاد می‌کنند. تشکیل لخته در محل زخم، جلوی خونریزی را می‌گیرد. وجود ویتامین K و یون Ca در انجام روند انعقاد خون و تشکیل لخته لازم است.