دستگاه تولید مثل در مرد – گفتار اول تولید مثل

دستگاه تولید مثل شامل اندام‌هایی است که در مجموع کارهای زیر را انجام می‌دهند:

بیضه‌ها

غدۀ جنسی در مرد، خاگ یا بیضه نامیده می‌شود. بیضه‌ها به تعداد یک جفت درون کیسۀ بیضه قرار دارند. محل طبیعی این کیسه، خارج و پایین محوطۀ شکمی است.

در بیضه‌ها تعداد زیادی لولۀ پرپیچ‌وخم به نام لوله‌های زامه‌ساز وجود دارد. درون این لوله‌ها از هنگام بلوغ تا پایان عمر، زامه تولید می‌شود. در بین لوله‌های زامه‌ساز، یاخته‌های بینابینی قرار دارند که کار آنها ترشح هورمون جنسی نر است.

اسپرم‌زایی

دیوارۀ لوله‌های زامه‌ساز، یاخته‌های زاینده‌ای دارد که به این یاخته‌ها زامه‌زا (اسپرماتوگونی) گفته می‌شود. این یاخته‌ها که نزدیک سطح خارجی لوله‌ها قرار گرفته‌اند، ابتدا با رشتمان تقسیم می‌شوند. تعدادی از یاخته‌های حاصل از رشتمان‌ها به‌عنوان یاخته‌های زاینده باقی می‌مانند تا لایۀ زاینده حفظ شود. تعدادی دیگر از یاخته‌ها به زام‌یاخته (اسپرماتوسیت) اولیه تبدیل می‌شوند.

زام‌یاختۀ اولیه، با کاستمان ۱، دو یاخته به نام زام‌یاختۀ ثانویه تولید می‌کند. این یاخته‌ها تَک‌لاد هستند، ولی فام‌تن‌های آنها مضاعف شده است. هر یک از این یاخته‌ها با انجام کاستمان ۲، دو زام‌یاختک (اسپرماتید) ایجاد می‌کند. این یاخته‌ها نیز تَک‌لاد هستند اما فام‌تن‌های آنها مضاعف نشده است. بنابراین از یک زام‌یاختۀ اولیه، چهار زام‌یاختک حاصل می‌شود. تمایز زامه‌ها در دیوارۀ لوله از خارج به سمت مجرای لوله انجام می‌گیرد.

هنگام عبور زام‌یاختک‌ها به سمت مجرای لوله‌های زامه‌ساز، تمایزی در آنها رخ می‌دهد تا به زامه تبدیل شوند. در نتیجۀ این تمایز، یاخته‌ها تاژک‌دار می‌شوند و مقدار زیادی از سیتوپلاسم خود را از دست می‌دهند؛ همچنین هسته فشرده می‌گردد. یاخته‌های سرتولی که در دیوارۀ لوله‌های زامه‌ساز وجود دارند، در همۀ مراحل زامه‌زایی، پشتیبانی و تغذیۀ یاخته‌ها و نیز بیگانه‌خواری را بر عهده دارند.

ساختار اسپرم

زامه‌ها سه قسمت سر، تنه و دم دارند. سر دارای یک هسته و مقداری سیتوپلاسم است که در آن کیسه‌ای پر از آنزیم به نام تارَک‌تن (آکروزوم) وجود دارد. تارَک‌تن کلاه مانند و در جلوی هسته قرار دارد. تارک تن در نفوذ زامه به تخمک نقش دارد.

در تنه یا قطعۀ میانی تعداد زیادی میتوکندری وجود دارد. دم با حرکات خود، زامه را به جلو می‌راند.

اندام‌های ضمیمه(کمکی)

زامه‌ها پس از تولید در لوله‌های زامه‌ساز، از بیضه خارج و به درون لوله‌ای پیچیده و طویل به نام برخاگ (اپیدیدیم) منتقل می‌شوند. این زامه‌ها ابتدا قادر به حرکت نیستند و باید حداقل ۱۸ ساعت در آنجا بمانند تا توانایی حرکت در آنها ایجاد شود.

سپس زامه‌ها وارد مجرای طویلی به نام زامه‌بَر (اسپرم‌بَر) می‌شوند. از هر بیضه یک مجرای زامه‌بَر خارج و وارد محوطۀ شکمی می‌شود. هر یک از مجراهای زامه‌بَر، ترشحات غدۀ کیسۀ منی (وزیکول سمینال) را دریافت می‌کند. این ترشحات، مایعی غنی از فروکتوز است. فروکتوز، انرژی لازم برای فعالیت زامه‌ها را فراهم می‌کند.

دو مجرای زامه‌بَر در زیر مثانه به غدۀ پروستات وارد و به میزراه متصل می‌شوند. بعد از پروستات، یک جفت غده به نام پیازی‌میزراهی نیز به میزراه متصل می‌شوند. ترشحات غدۀ پروستات و غده‌های پیازی‌میزراهی قلیایی هستند و به خنثی کردن مواد اسیدی موجود در مسیر عبور زامه به سمت تخمک کمک می‌کنند.

به مجموع ترشحات این سه نوع غده، مایع منی گفته می‌شود. به مجموع مایع منی و زامه‌ها منی می‌گویند. منی از طریق میزراه از بدن خارج می‌شود.

مقایسه غدد برون‌ریز دستگاه تولید مثل مردان

.

	وزیکول سمینال	پروستات	پیازی-میزراهی
تعداد	۲	۱	۲
اندازه	بزرگ‌ترین	–	کوچک‌ترین
موقعیت	بالاترین	–	پایین‌ترین
ترشحات به کدام مجرا وارد می‌شود؟	اسپرم‌بر	میزراه	میزراه
PH مایع ترشح شده	–	قلیایی	قلیایی
ویژگی خاص مایع ترشح شده	غنی از فروکتوز	شیری‌رنگ	روان‌کننده
نقش	تامین انرژی لازم برای حرکت اسپرم	خنثی کردن مواد اسیدی موجود در مسیر عبور اسپرم	خنثی کردن مواد اسیدی موجود در مسیر عبور اسپرم

هورمون‌ها فعالیت دستگاه تولید مثل در مرد را تنظیم می‌کند

همانطور که در فصل‌های قبل خواندید، از بخش پیشین غدۀ هیپوفیز دو هورمون محرک غدد جنسی ترشح می‌شود: FSH و LH. اگرچه نام این هورمون‌ها به فعالیت آنها در جنس ماده مرتبط است، اما وجود آنها برای فعالیت دستگاه تولیدمثل در مرد نیز ضروری است.

در مردان، FSH یاخته‌های سرتولی را تحریک می‌کند تا تمایز زامه را تسهیل کنند و LH، یاخته‌های بینابینی را تحریک می‌کند تا هورمون تستوسترون را ترشح کنند. همانطور که می‌دانید، تستوسترون ضمن تحریک رشد اندام‌های جنسی و زامه‌زایی، باعث بروز صفات ثانویه در مردان می‌شود؛ مثل بَم شدن صدا، روییدن مو در صورت و قسمت‌های دیگر بدن، رشد ماهیچه‌ها و استخوان‌ها.

تنظیم میزان ترشح این هورمون‌ها با سازوکار بازخورد منفی انجام می‌شود.

بیشتر بدانید: اثر تستسترون روی مو و تارهای صوتی

اثر تستسترون روی حنجره

تحقیقات علمی نشان می‌دهد که گیرنده‌هایی برای هورمون تستوسترون(و به طور کلی هورمون‌های جنسی) در بافت حنجره و تارهای صوتی وجود دارد. به همین دلیل است که این هورمون می‌تواند تأثیر عمیقی بر صدا بگذارد .

برای پاسخ به سوال شما در سطح کتاب درسی، موضوع را از جنبه‌های مختلف بررسی می‌کنیم:

۱. شواهد وجود گیرنده‌ها

پژوهش‌ها حضور گیرنده‌های آندروژن (گیرنده‌های هورمون‌های مردانه) را در بخش‌های مختلف تارهای صوتی تأیید کرده‌اند:

• عضله تیروآریتنوئید: این عضله، بخش اصلی تار صوتی است و به نظر می‌رسد هدف اصلی اثر تستوسترون باشد .
• اپیتلیوم (لایه پوششی): گیرنده‌ها در سلول‌های سطحی تار صوتی نیز یافت می‌شوند .
• لامینا پروپریا (لایه زمینه‌ای): این لایه که به تار صوتی قابلیت ارتعاش می‌دهد، حاوی فیبروبلاست‌هایی است که گیرنده‌های آندروژن را بیان می‌کنند.

۲. این گیرنده‌ها چه می‌کنند؟

وقتی تستوسترون به این گیرنده‌ها متصل می‌شود:

• در دوران بلوغ: باعث رشد حنجره، بلندتر و کلفت‌تر شدن تارهای صوتی می‌شود. این تغییرات ساختاری، فرکانس پایه صدا را کاهش داده و صدا را بم‌تر می‌کند .
• در بزرگسالی: این گیرنده‌ها به تنظیم و حفظ بافت تار صوتی کمک می‌کنند. تحقیقات نشان داده که قرار گرفتن در معرض آندروژن‌ها می‌تواند باعث افزایش حجم (هیپرتروفی) عضله تار صوتی شود .

۳. تفاوت با هورمون‌های زنانه

جالب است بدانید که اثر هورمون‌های مختلف بر تار صوتی متفاوت است:

• استروژن و پروژسترون: بیشتر در بافت مخاطی (اپیتلیوم و لامینا پروپریا) یافت می‌شوند و به کاهش فیبروز (سفت شدن بافت) و حفظ سد اپیتلیال کمک می‌کنند .
• تستوسترون (آندروژن): علاوه بر اثر بر عضله (بزرگ‌کردن آن)، در اپیتلیوم می‌تواند اثر فیبروتیک (سفت‌کننده) داشته باشد .

۴. نکته مهم: اختلاف نظر علمی

اگر کمی فراتر از کتاب درسی نگاه کنیم، باید گفت که هنوز بحث علمی در این زمینه وجود دارد. برخی مطالعات جدیدتر نتوانسته‌اند به طور قطعی وجود این گیرنده‌ها را در نمونه‌های بافتی انسان تأیید کنند . با این حال، اکثر شواهد بالینی (تغییر صدا در بلوغ، تأثیر هورمون‌درمانی و…) نشان می‌دهد که این گیرنده‌ها وجود دارند و فعال هستند.

اثر تستسرون روی مو

بله، هورمون تستوسترون (و به طور مشخص‌تر، مشتق قوی‌تر آن یعنی دی‌هیدروتستوسترون یا DHT) روی سلول‌های پوششی فولیکول مو اثر مستقیم دارد .

در سطح کتاب درسی، می‌توان اینگونه توضیح داد:

۱. گیرنده‌های هورمون در فولیکول مو

سلول‌های موجود در فولیکول مو (به ویژه سلول‌های پاپیای پوستی) دارای گیرنده‌های آندروژن هستند . این گیرنده‌ها مانند قفلی هستند که کلید آن (هورمون تستوسترون یا DHT) به آن متصل می‌شود و باعث فعال‌سازی سلول می‌گردد.

۲. تبدیل تستوسترون به DHT

در سلول‌های فولیکول مو، آنزیمی به نام ۵-آلفا ردوکتاز وجود دارد . این آنزیم، تستوسترون را به شکل فعال‌تر و قوی‌تری به نام دی‌هیدروتستوسترون (DHT) تبدیل می‌کند. DHT حدود ۵ برابر قوی‌تر از تستوسترون است .

۳. اثر DHT بر فولیکول مو (چگونه اثر می‌کند؟)

DHT با اتصال به گیرنده‌های سلول‌های فولیکول مو، اثرات زیر را اعمال می‌کند:

• کوچک کردن فولیکول: DHT باعث می‌شود فولیکول‌های مو (به ویژه در ناحیه سر) به تدریج کوچک شوند (مینیاتوریزه شدن).
• کوتاه کردن چرخه رشد: چرخه طبیعی رشد مو کوتاه‌تر شده و موی جدیدی که تولید می‌شود، نازک‌تر و کوتاه‌تر از موی قبلی است.
• توقف نهایی رشد: در نهایت، فولیکول آنقدر کوچک می‌شود که دیگر قادر به تولید موی قابل مشاهده نیست و عملاً “خاموش” می‌شود.

۴. نکته مهم: اثر متفاوت در نقاط مختلف بدن

جالب است بدانید که اثر DHT روی فولیکول مو در نقاط مختلف بدن یکسان نیست :

• در ناحیه سر (پیشانی و فرق): DHT باعث ریزش مو و طاسی با الگوی مردانه می‌شود (آلوپسی آندروژنیک) .
• در ناحیه صورت و بدن: DHT باعث رشد و ضخیم شدن موها (ریش، سبیل، موی سینه و زیربغل) می‌شود .

این تفاوت به دلیل حساسیت ژنتیکی فولیکول‌های نواحی مختلف به DHT است. به همین دلیل است که مردانی که مستعد طاسی هستند، همزمان دارای ریشی پرپشت نیز می‌باشند.