انواع بافتهای گیاهی
اگر ریشه، ساقه و برگ را در نهاندانگان برش دهیم، سه بخش در آنها قابل تشخیص است؛ به هر یک از این بخشها سامانه بافتی میگویند؛ زیرا هر سامانه از بافتها و یاختههای گوناگونی تشکیل شده است؛ بنابراین پیکر گیاهان نهاندانه(گلدار) از سه سامانه بافتی به نامهای پوششی، زمینهای و آوندی تشکیل میشود. هر سامانه بافتی، عملکرد خاصی دارد؛ مثلا سامانه بافت پوششی، اندامها را در برابر خطرهایی حفظ میکند که در محیط بیرون قرار دارند. به نظر شما عملکرد دو سامانه دیگر چیست؟ در ادامه، به توضیح هر یک از این سامانهها میپردازیم.
سامانه بافت پوششی
چند نکته در ارتباط با گوجه فرنگی
میوه گوجه فرنگی در ابتدا سبز است و سپس قرمز میشود. در زمان رسیده شدن کلروپلاستها به کروموپلاست تبدیل میشود.
گوجه فرنگی گیاهی دو لپه است.
در نوک ریشه کلاهک قرار دارد.
هر چه در طول ریشه به سمت نوک پیش میرویم اندازه و تراکم تارهای کشنده کمتر میشود.
این سامانه سراسر اندام گیاه را میپوشاند و آن را در برابر عوامل بیماریزا و تخریبگر، حفظ میکند؛ بنابراین عملکردی شبیه پوست در جانوران دارد.
سامانه بافت پوششی دربرگها، ساقهها و ریشههای جوان روپوست نامیده میشود و معمولا از یک لایه یاخته تشکیل شده است. سامانه بافت پوششی در اندامهای مسن گیاه، پیراپوست(پریدرم) نامیده میشود(با آن در گفتار۳، آشنا میشوید).
یکی از کارهای روپوست، کاهش تبخیر آب از اندامهای هوایی گیاه است؛ اما روپوست چگونه این کار را انجام میدهد؟ لایهای روی سطح بیرونیِ یاختههای روپوست قرار دارد. این لایه پوستک نامیده میشود. پوستک از ترکیبات لیپیدی ساخته شده است. یاختههای روپوستی این ترکیبات را میسازند. پوستک از ورود نیش حشرات و عوامل بیماریزا به گیاه، نیز جلوگیری میکند و در حفظ گیاه در برابر سرما نیز نقش دارد. بعضی گیاهان پوستک ضخیم دارند. پوستک به علت لیپیدی بودن به کاهش تبخیر آب از سطح برگ کمک میکند.
پوستک ساختار سلولی ندارد.
هر ساقهای پوستک ندارد(ساقه زیرزمینی سیبزمینی فاقد پوستک است).
در ریشه(چه مسن و چه جوان) هیچگاه پوستک دیده نمیشود.
پوستک بر روی سلولهای نگهبان روزنه وجود ندارد.
روزنه = روزن + دو سلول نگهبان روزنه
بعضی یاختههای روپوستی دراندامهای هوایی گیاه، به یاختههای نگهبان روزنه، کُرک و یاختههای ترشحی، تمایز مییابند. یاختههای نگهبان روزنه برخلاف یاختههای دیگر روپوست، سبزینه دارند. تار کشنده در ریشههای جوان، از تمایز یاختههای روپوست ایجاد میشود. روپوستِ ریشه، پوستک ندارد.
با توجه به سامانه بافت پوششی
الف. پوستک در کدام اندامک سلولی ساخته میشود؟
پاسخ
پوستک ترکیبات لیپیدی دارد و در شبکه آندوپلاسمی صاف ساخته میشود.
ب. چرا روپوست ریشه پوستک ندارد؟
پاسخ
بخش پوششی در داخل و بیرون از خاک اهداف متفاوتی را دنبال میکند. در درون خاک این بخش لیپید ترشح نمیکند، چون ریشه مسئول دریافت آب از خاک است.
ما باید در اندامهای هوایی به دنبال پوستک بگردیم، زیرا در اندامهای هوایی نمیخواهیم آب از دست بدهیم.
سامانه بافت زمینهای
این سامانه که فضای بین روپوست وبافت آوندی را پر میکند از سه نوع بافت پارانشیمی(نرمآ کَند)، کُلانشیمی(چسب آ کَند) و اسکلرانشیمی(سخت آ کَند) تشکیل میشود.
بافت پارانشیمی رایجترین بافت در این سامانه است. یاختههای پارانشیمی، دیواره نخستین نازک و چوبی نشده دارند؛ بنابراین نسبت به آب نفوذپذیرند. وقتی گیاه زخمی میشود، این یاختهها تقسیم میشوند و آن را بازسازی میکنند. بافت پارانشیمی کارهای متفاوتی، مانند ذخیره مواد و فتوسنتز انجام میدهد. پارانشیم سبزینهدار به فراوانی در اندامهای سبز گیاه، مانند برگ دیده میشود.
سلولهای پارانشیمی شکلی چند وجهی و کوتاه دارند.
بافت کلانشیم از یاختههایی با همین نام ساخته شده است. این یاختهها دیواره پسین ندارند؛ اما دیواره نخستین آنها ضخیم است. به همین علت ضمن ایجاد استحکام، سبب انعطافپذیری اندام میشوند. این بافت مانع رشد اندام گیاهی نمیشود. یاختههای کلانشیمی معمولا زیرِ روپوست قرار میگیرند.
بافت اسکلرانشیم از یاختههایی با همین نام ساخته شده است. ذرههای سختی که هنگام خوردن گلابی زیر دندان حس میکنیم، مجموعهای از این یاختههاست. این یاختهها دیواره پسین ضخیم و چوبی شده دارند. چوبی شدن دیواره، به علت تشکیل مادهای به نام لیگنین(چوب) است که در نهایت سبب مرگ پروتوپلاست میشود. این یاختهها نقش استحکامی دارند.
دو نوع یاخته اسکلرانشیمی وجود دارد. اسکلرئیدها، یاختههای کوتاه وفیبرها، یاختههای دراز اسکلرانشیمیاند. از فیبرها در تولید طناب و پارچه نیز استفاده میکنند.
با توجه به سامانه بافت زمینهای
الف. آیا میتوان گفت در اسکلرئیدها انشعابات سیتوپلاسمی زیاد وجود دارد؟
پاسخ
خیر. دقت کنید اسکلرئیدها سلولهای مرده گیاهی هستند و اصلا سیتوپلاسم ندارند. صرفا میتوان گفت در دیواره آنها انشعابات زیادی وجود دارد.
سامانه بافت آوندی
این سامانه بافتی، ترابری مواد را در گیاه بر عهده دارد، زیرا دارای بافت آوندی چوبی و بافت آوندی آبکشی است. به یاد میآورید این دو نوع بافت چه تفاوت اساسی با هم دارند؟
اصلیترین یاختههای این بافتها، یاختههاییاند که آوندها را میسازند و همانطور که میدانید شیره خام و پرورده را در سراسر گیاه جابهجا میکنند. در این بافتها علاوه بر آوندها، یاختههای دیگری مانند یاختههای پارانشیمی و فیبر نیز وجود دارد.
آوندهای چوبی یاختههای مردهایاند که دیواره چوبی شده آنها، به جا مانده است. لیگنین در دیواره یاختههای آوندچوبی به شکلهای متفاوتی قرار میگیرد.
بعضی آوندهای چوبی از یاختههای دوکی شکل دراز به نام تراکئید ساخته شدهاند. درحالی که بعضی دیگر، از به دنبال هم قرار گرفتنِ یاختههای کوتاهی به نام عنصر آوندی تشکیل میشوند. در عناصر آوندی دیواره عرضی از بین رفته و لوله پیوستهای تشکیل شده است.
آوند آبکش از یاختههایی ساخته میشود که دیواره نخستین سلولزی دارند. دیواره عرضی در این یاختهها صفحه آبکشی دارد. این یاختهها هسته ندارند، اما زندهاند؛ زیرا سیتوپلاسم آنها از بین نرفته است. در کنار آوندهای آبکشِ نهاندانگان، یاختههای همراه قرار دارند. این یاختهها به آوندهای آبکش در ترابری شیره پرورده کمک میکنند. همانطور که در شکل زیر میبینید، دستههای فیبر، آوندها را در بر گرفتهاند.
شکل بالا نشاندهنده یک دسته آوندی است، نه استوانه آوندی. درواقع استوانه آوندی از کنار هم قرار گرفتن تعدادی از چیزهایی مثل تصویر بالا تشکیل میشود.
در یک دسته آوندی مرکزیترین آوندها، تراکئیدها هستند.
در یک دسته آوندی آوندهای آبکش با تراکئیدها در تماس است اما با عناصر آوندی تماسی ندارد.
در یک دسته آوندی فیبرها با همه آوندها در تماس است.
در یک دسته آوندی نازکترین سلولها سلولهای همراه هستند.
حرکت در آوند چوبی یک طرفه و در آوند آبکش دو طرفه است.
تراکئيد دارای دیواره عرضی هستند که لانهای زیادی دارند و تراکئيدها به واسطه این لانها با هم ارتباط دارند.
بررسی کنید
الف. از بین آوندهایی که در یک دسته آوندی قرار دارند، کدام آوندها به روپوست نزدیکتر و کدام آوندها از روپوست دورتر است؟
پاسخ
برای فهم بهتر تصویر دستههای آوندی به شکل زیر نگاه کنید. دقت کنید که مرکز دستههای آوندی با مرکز گیاه متفاوت است.
با توجه به تصویر بالا نزدیکترین آوندها به روپوست آوندهای آبکش هستند و دورترین آوندها از روپوست عناصر آوندی هستند.
تراکئید، عناصر آوندی و آوند آبکش
جدول مقایسه
| تراکئید | عنصر آوندی | آوند آبکش | |
| هسته | ندارد | ندارد | دارد |
| دیواره پسین | دارد | دارد | ندارد |
| دیواره عرضی | دارد | ندارد | دارد |
| شکل سلول | کشیده و دوکی شکل | کوتاه و پهن | دراز |
| روش انتقال مواد | از طریق لان | از طریق انتهای به هم متصل سلولها | از طریق صفحات آبکش |
خودآزمایی
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
۱. در ساقه هوایی یک گیاه علفی هر سامانه بافتی که محتوی سلولهای فتوسنتزکننده است دارای سلولهایی با دیواره پسین چوبی شده است.
پاسخ سوال ۱
نادرست. در ساقه هوایی یک گیاه علفی سلولهای فتوسنتزکننده هم در سامانه بافت زمینهای(سلولهای پارانشیمی) و هم در سامانه بافت پوششی(سلولهای نگهبان روزنه) قرار دارد. در سامانه بافت زمینهای سلولهایی با دیوار پسین چوبی دیده میشود(فیبرها و اسکلرئیدها) اما در سامانه بافت پوششی یک گیاه علفی چنین چیزی دیده نمیشود.
۲. در ساقه هوایی یک گیاه علفی هر سامانه بافتی که محتوی سلولهای پارانشیم است سلولهایی موثر در تولید طناب و پارچه دارد.
پاسخ سوال ۲
درست. پارانشیم هم در سامانه بافت زمینهای و هم در سامانه بافت آوندی دیده میشود. سلولهای فیبر هم در هر دو سامانه دیده میشود. فیبرها در تولید طناب وپارچه نقش دارند.
۳. در ساقه هوایی یک گیاه علفی، هر سامانه بافتی که محتوی سلولهای نگهبان روزنه است عملکردی مشابه پوست در جانوران دارد.
پاسخ سوال ۳
درست. در ساقه هوایی یک گیاه هوایی سلولهای نگهبان روزنه در سامانه بافت پوششی قرار دارند. سامانه بافت پوششی در گیاهان عملکردی شبیه پوست در جانوران را دارد.
۴. در ساقه هوایی یک گیاه علفی، هر سامانه بافتی که محتوی سلولهای زنده و بدون هسته است، ترابری مواد در گیاه را برعهده دارد.
پاسخ سوال ۴
درست. آوندهای آبکش سلولهای زندهی بدون هسته در گیاهان هستند. این سلولها در سامانه بافت آوندی قرار دارد که ترابری مواد در گیاهان بر عهده آن است.
۵. نوعی سلول که در سامانه بافت زمینهای در گیاهی علفی دارای دیواره پسین است، مولکولی با مقدار فراوانی انرژی دارد.
پاسخ سوال ۵
درست. در سامانه بافت زمینهای اسکلروئیدها و فیبرها دارای دیواره پسین هستند. همچنین این سلولها دیواره نخستین سلولزی دارند. سلولز مولکولی با انرژی فراوان است.
۶. فیبرها در دستجات آوندی یک گیاه علفی، فقط با یک نوع آوند چوبی در تماس هستند.
پاسخ سوال ۶
نادرست. در یک دسته آوندی فیبرها با تمام آوندها در تماس است.
۷. در ریشه یک گیاه علفی، برخی از سلولهای بافت زمینهای که سلولهای نازک و چوبی نشده دارند، با داشتن کلروفیل در فتوسنتز نقش دارند.
پاسخ سوال ۷
نادرست. دقت کنید سلولهای پارانشیم در ریشه گیاهان فاقد کلروفیل هستند.
۸. در ریشه یک گیاه علفی برخی از سلولهای بافت زمینهای که سلولهای نازک و چوبی نشده دارند، در سامانهای که شیرههای گیاهی را جابهجا میکند قابل مشاهده است.
پاسخ سوال ۸
درست. پارانشیم سلولیست که دیواره نازک دارد و هم در سامانه بافت زمینهای و هم در سامانه بافت آوندی دیده میشود.
۹. سلولهای پارانشیمی فقط در محل مناطق نازک دیواره دارای نوعی کانال سیتوپلاسمی بین سلولهای خود است.
پاسخ سوال ۹
نادرست. پلاسمودسمها علاوهبر لانها در مناطق دیگری هم وجود دارند.
۱۰. با توجه به سامانه بافتی که ترابری مواد در گیاهان را بر عهده دارد، در یک دسته آوندی، آوندهای آبکش با هر دو نوع آوند چوبی تماس مستقیم دارد.
پاسخ سوال ۱۰
نادرست. آوندهای آبکش در دستههای آوندی فقط با تراکئیدها در تماس هستند.
۱۱. با توجه به سامانه بافت آوندی، سلولهای همراه در مجاورت سلولهای آبکش در همه گیاهان آوندی دیده میشوند(+یازدهم).
پاسخ سوال ۱۱
نادرست. سلولهای همراه فقط در گیاهان نهاندانه دیده میشود.
۱۲. مرکزی ترین آوندهای یک دسته آوندی در گیاهی علفی، لیگنین را با تراکم زیاد در دیواره خود قرار داده است.
پاسخ سوال ۱۲
درست. مرکزیترین آوندها تراکئیدها هستند. با توجه به شکل ۱۷ صفحه ۸۹ کتاب تراکئیدها بیشترین تراکم لیگنین را دارند(اگر شکل را از سمت راست عددگذاری کنید تصویر اول تراکئیدها هستند و تصویر سوم عناصر آوندی، دو نوع آوند دیگر در کتاب درسی معرفی نشده است).
۱۳. بزرگترین آوندهای یک دسته آوندی در نوعی گیاه، کمترین سطح تماس را با سلولهای مرده غیرآوندی دارند.
پاسخ سوال ۱۳
نادرست. منظور آوندهایی که از عناصر آوندی تشکیل شده است. این آوندها بیشترین سطح تماس را با فیبرها(سلولهای مرده غیرآوندی) دارند.
۱۴. در آوندهای چوبی گیاه گوجهفرنگی هر سلولی که دوکی شکل بوده و واجد دیواره عرضی فاقد پلاسمودسم است، در تشکیل لوله پیوسته در سامانه آوندی فاقد نقش است.
پاسخ سوال ۱۴
درست. سلولهای دوکی شکل در آوندهای چوبی تراکئیدها هستند. این آوندها صفحات عرضی دارند و لوله پیوسته تشکیل نمیدهند. همچنین دقت کنید چون این سلولها مرده هستند پلاسمودسم ندارند.
۱۵. در آوندهای چوبی گیاه گوجهفرنگی هر سلولی که کوتاه بوده و فاقد دیواره عرضیست به دنبال فعال شدن آنزیم سازنده لیگنین تبادل مواد را به کمک سیتوپلاسم خود متوقف کرده است.
پاسخ سوال ۱۵
درست. سلولهای کوتاه در آوندهای چوبی عناصر آوندی هستند. این سلولها سیتوپلاسم ندارند تبادل مواد را بدون سیتوپلاسم انجام میدهند.
۱۶. در اندامهای گوجه فرنگی هر سلولی که کوتاه است و دیوار پسین دارای لیگنین دارد، متعلق به نوعی سامانه بافتیست که در همهی آنها لولههای پیوستهای برای جابهجایی شیره خام تشکیل میشود.
پاسخ سوال ۱۶
نادرست. سلولهای کوتاه که دیواره پسین دارای لیگنین دارد میتواند اسکلروئید باشد. اسکلروئید هم در بافت زمینهای و هم در بافت آوندی وجود دارد. فقط در بافت آوندی لولههایی پیوسته برای جابهجایی شیره خام تشکیل میشود.
۱۷. در اندامهای گیاه گوجه فرنگی هر سلولی که موجب ترمیم زخم در گیاهان آسیبدیده میشود متعلق به نوعی سامانه بافتیست که در آن سلولهایی با دیواره پسین لیگنینی دیده میشود.
پاسخ سوال ۱۷
درست. سلولهایی که موجب ترمیم زخم گیاه میشوند پارانشیمها هستند. این سلولها هم در بافت زمینهای و هم در بافت آوندی دیده میشوند. در هر دو نوع بافت سلولهایی با دیوار پسین لیگنینی دیده میشود.
۱۸. همه سلولهای تمایز یافته بافت پوششی در برگ یک گیاه نهاندانه پوستک را در سطح خود تولید میکنند.
پاسخ سوال ۱۸
نادرست. منظور سلولهای نگهبان روزنه، کرک و سلولهای ترشحیست. سلولهای نگهبان روزنه در سطح خود پوستک ندارند
۱۹. همه سلولهای تمایز یافته بافت پوششی در برگ گیاه نهاندانه، مواد مغذی و ترکیبات دیگر را از راه پلاسمودسم مبادله میکنند.
پاسخ سوال ۱۹
درست. سلولهای نگهبان روزنه، کرک و سلولهای ترشحی زنده بوده و مواد خود را از طریق پلاسمودسم جابهجا میکنند.
۲۰. سلولهایی در برگ گیاه گوجه فرنگی که روزنه را میسازند، نسبت به سلولهای اطراف سیتوپلاسم بیشتری دارند.
پاسخ سوال ۲۰
نادرست. سلولهای نگهبان روزنه از سلولهای اطراف خود کوچکتر بوده و سیتوپلاسم کمتری دارند.
۲۱. هر یک از سلولهای اصلی تشکیلدهنده بافت آوند چوبی که دارای دیواره پسین است در ترابری مواد گیاهی نقش دارد.
پاسخ سوال ۲۱
درست. سلولهای اصلی تشکیل دهنده بافت آوند چوب تراکئیدها و عناصر آوندی هستند. هر دوی این سلولهای دیواره پسین دارند و در ترابری گیاه موثرند.
۲۲. نازکترین سلولها در یک دسته آوندی در ساقه گیاه نهاندانه دو لپه واجد هسته هستند.
پاسخ سوال ۲۲
درست. نازکترین سلولها در یک دسته آوندی سلولهای همراه هستند. این سلولها هستهدارند.
۲۳. از ویژگی مشترک همه انواع سلولهایی که در سامانه بافت آوندی دیده میشوند فقدان توانایی تقسیم شدن است.
پاسخ سوال ۲۳
نادرست. در سامانه بافت آوندی پارانشیمها نیز حضور دارند که توانایی تقسیم دارند.
۲۴. در بخش مرکزی سلولهای کوتاه بافت اسکلرانشیم همانند سلولهای بلند این بافت فضایی خالی وجود دارد.
پاسخ سوال ۲۴
درست. در بخش مرکزی هر دو فضایی خالی وجود دارد.
۲۵. سلولهای کوتاه سازنده آوند چوبی برخلاف سلولهای بلند سازنده آن، از عرض به هم متصلاند و لولهای پیوسته را ایجاد میکنند.
پاسخ سوال ۲۵
درست. عناصر آوندی برخلاف تراکئیدها صفحه عرضی ندارند و لولهای پیوسته را ایجاد میکنند.
۲۶. سلول پارانشیم همانند کلانشیم در بین غشای سلول و تیغه میانی، دارای قالبیست که پروتوپلاست را در بر میگیرد.
پاسخ سوال ۲۶
درست. اینها دارای دیواره نخستین هستند که مثل قالب عمل میکند و پروتوپلاست را در بر میگیرد.
۲۷. برای تامین اکسیژن مورد نیاز سلولها، در ساختاری که جایگزین روپوست در اندامهای مسن میشود، منافذی با توانایی باز و بسته شدن تشکیل میشود.
پاسخ سوال ۲۷
نادرست. ساختار که جایگزین روپوست در اندامهای مسن میشود پیراپوست است. سلولهای پیراپوست مردهاند در حالی که سلولهای زیر آن نیاز به اکسیژن دارند. عدسکها کار اکسیژن رسانی به بافتهای زیرین را انجام میدهند. عدسک توانایی باز و بسته شدن ندارد.
۲۸. در ساختاری که جایگزین روپوست در اندامهای مسنتر میشود، امکان مشاهده بیش از یک نوع سلول با قابلیت تقسیم شدن در آن وجود دارد.
پاسخ سوال ۲۸
درست. در پیراپوست هم سلولهای پارانشیم و هم سلولهای مریستمی وجود دارند. هر دو سلول توانایی تقسیم دارند.
۲۹. کدام گزینه عبارت زیر را به طور مناسب تکمیل میکند؟
«در نوعی سامانه بافتی با ویژگی …… یاختههایی که نسبت به سایر یاختههای بافت ……»
۱) ترابری شیرههای گیاهی در سراسر پیکر گیاه – تراکم ماده چوبی در دیواره آنها بیشتر است، قطورترین یاختههای این سامانه را تشکیل میدهند.
۲) ترمیم اندامهای آسیب دیده – لانهای منشعب بسیاری در دیواره پسین خود دارند، در تشکیل مجموعه یاختهای که پس از خوردن گلابی در زیر دندان حس میشود، شرکت میکنند.
۳) داشتن عملکردی مشابه پوست در جانوران – سیتوپلاسم بیشتری دارند، حاوی نوعی اندامک با دو نوع رنگیزه متفاوت در سیتوپلاسم خود میباشند.
۴) داشتن یاختههای زنده فاقد هسته – مقطع عرضی بزرگتری دارند، از طریق کانال سیتوپلاسمی موجود در دیواره خود موادی را از یاخته مجاور دریافت میکنند.
پاسخ سوال ۲۹
سامانه بافت زمینهای در پیکر گیاه، دارای ویژگی ترمیم اندامهای آسیبدیده گیاهی میباشد. در این سامانه بافتی، یاختههای اسکلرئید دارای لانهای منشعب زیادی در دیواره پسین خود میباشند. این یاختهها در تشکیل مجموعههای یاختهای قابل حس در زیر دندان هنگام خوردن میوه گلابی شرکت میکنند.
بررسی سایر گزینهها:
گزینه «۱»: سامانه بافت آوندی، ویژگی ترابری شیرههای گیاهی در سراسر پیکر گیاه را دارد. در این سامانه بافتی، یاختههای تراکئید نسبت به سایر یاختههای بافت دارای تراکم ماده چوبی بیشتری میباشند. در حالی که عناصر آوندی قطر بیشتری از آنها دارند.
گزینه «۳»: سامانه بافت پوششی، عملکردی مشابه پوست در جانوران دارد. یاختههای نگهبان روزنه، دارای کلروپلاست بوده و دو نوع رنگیزه یعنی سبزینه و کاروتنوئید دارند اما دقت داشته باشید که مطابق شکل ۱۳-الف در فصل ۶ زیستشناسی دهم، این یاختهها دارای بیشترین سیتوپلاسم در میانیاختههای سامانه بافت پوششی نمیباشند.
گزینه «۴»: سامانه بافت آوندی، دارای یاختههای آوند آبکش میباشد. این یاختهها، زنده بوده و فاقد هسته میباشند. در این سامانه بافتی، عناصر آوندی دارای مقطع عرضی بزرگتری میباشند. عناصر آوندی، یاختههای مرده بوده و فاقد پلاسمودسم در دیواره خود میباشند.
۳۰. در رابطه با نوعی یاخته از یاختههای سامانه بافت زمینهای که ……، نمیتوان گفت ……
۱) دیواره نخستین نازک دارد و واجد توانایی ذخیره مواد است – در سه نوع سامانه بافتی دیده میشود.
۲) دارای دیواره نخستین ضخیم و فاقد دیواره پسین است – عدم امکان مشاهده آنها در زیر روپوست وجود دارد.
۳) دارای تعداد زیادی پلاسمودسم در دیواره یاختهای خود است – قادر به تقسیم و ترمیم بافت است.
۴) نسبت به سایر یاختههای این بافت رایجتر است – تنها یاخته دارای کلروپلاست در گیاه است.
پاسخ سوال ۳۰
گزینه ۴ صحیح است.
رایجترین نوع یاختههای سامانه بافت زمینهای، یاختههای پارانشیمی هستند. علاوه بر یاختههای پارانشیمی، یاختههای کلروپلاستدار دیگری مانند یاختههای نگهبان روزنه نیز در گیاه وجود دارند.
بررسی سایر گزینهها:
گزینه «۱»: دیواره نخستین نازک و توانایی ذخیره مواد، مربوط به یاختههای پارانشیمی است. یاختههای پارانشیمی علاوه بر سامانه بافت زمینهای، در سامانه بافت پوششی (در پیراپوست گیاهان دولپه) و آوندی نیز دیده میشوند.
گزینه «۲»: دیواره نخستین ضخیم و فقدان دیواره پسین، مربوط به یاختههای کلانشیمی است. یاختههای کلانشیمی، معمولا (نه همیشه) زیر روپوست دیده میشوند.
گزین «۳»: پلاسمودسمهای زیاد مربوط به یاخته پارانشیمی است. یاختههای پارانشیمی قادر به تقسیم و ترمیم بافت هستند.
۳۱. کدام عبارت در مورد یک دسته آوندی موجود در ساقه نوعی گیاه نهاندانه دولپه علفی، درست است؟
۱) مرکزیترین نوع یاختهها، در بخش میانی ساختار خود، قطر کمتری نسبت به دو انتهای خود دارند.
۲) قطورترین یاختهها، در بخشهای نازک مانده دیواره عرضی، واجد منافذ خالی از سیتوپلاسم میباشند.
۳) درونیترین یاختههای آوندی همانند بیرونیترین آنها، با یاختههای دارای فضای خالی در مرکز خود، تماس دارند.
۴) فراوانترین یاختههای دارای دیواره پسین در این دسته آوندی، در اطراف آوندهای چوبی نسبت به اطراف آوندهای آبکش، قطر کمتری دارند.
پاسخ سوال ۳۱
گزینه ۳ صحیح است.
در سامانه بافت آوندی در ساقه یک نهاندانه دولپه، درونیترین یاختههای آوندی تراکئیدها هستند. بیرونیترین این یاختهها، آوندهای آبکش و عناصر آوندی میباشند. همه این یاختهها میتوانند با فیبرها در تماس باشند. فیبرهای بالغ دارای فضای خالی در مرکز خود هستند. بررسی سایر گزینهها:
گزینه «۱»: مرکزیترین یاختهها، تراکئیدها هستند. تراکئیدها در بخش میانی ساختار خود، قطر بیشتری نسبت به دو انتهای خود دارند.
گزینه «۲»: قطورترین یاختهها، عناصر آوندی هستند. عناصر آوندی دیواره عرضی ندارند.
گزینه «۴»: فراوانترین یاختههای دارای دیواره پسین سامانه بافت آوندی، فیبرها هستند. فیبرهای موجود در طرفین آوندهای چوبی نسبت به اطراف آوندهای آبکش، قطر بیشتری دارند.
۳۲. در گیاهان گلدار، ممکن نیست، گروهی از اصلیترین یاختههای بالغ موجود در سامانه بافت آوندی که بخش مرکزی آنها با آب و سایر مواد پر میشود، در سایر سامانههای بافتی به همراه یاختههای مشابه خود به ذخیره نوعی گاز تنفسی بپردازند.
پاسخ سوال ۳۲
درست. اصلیترین یاختههای سامانه بافت آوندی، یاختههاییاند که آوندها را میسازند، یعنی یاختههای آوند چوبی (تراکئیدها و عناصر آوندی) و آوند آبکش. بخش مرکزی همه این یاختهها با آب و سایر مواد پر شده است. در بخش مرکزی آوندهای چوبی، آب به همراه سایر موادی که گیاه از خاک جذب کرده است یافت میشود و در بخش مرکزی آوند آبکش نیز، سیتوپلاسم وجود دارد که شامل آب و سایر مواد است. ذخیره گاز تنفسی اکسیژن در پارانشیم هوادار دیده میشود و ارتباطی با آوندها ندارد.
۳۳-۱. کدام گزینه عبارت زیر را به درستی تکمیل می کند؟
«بخشی از دیواره نوعی یاخته سامانه بافت زمینهای که … میتواند …»
۱) لیگنین در آن به شکلهای متفاوتی قرار گرفته است – با بخش دیگری از دیواره که پکتین و سلولز دارد، در تماس باشد.
۲) با پروتوپلاست یاختههای سبزینهدار در تماس است – در دو سمت خود با مولکولهای آلی مختلفی در تماس باشد.
پاسخ سوال ۱-۳۳
گزینه دو صحیح است.
در برخی یاختههای پارانشیم سامانه بافت زمینهای کلروپلاست و سبزینه وجود دارد و دیواره نخستین با پروتوپلاست سبزینهدار این یاختهها در تماس است. دیواره نخستین این یاختهها در یک سمت با تیغه میانی که حاوی پکتین (نوعی مولکول آلی) است و در سمت دیگر با غشا (حاوی مواد الی مانند فسفولیپید، پروتئین و کربوهیدرات) در تماس است.
بررسی گزینه «۱»:
گزینه «۱»: رسوب لیگنین به شکلهای متفاوت در دیواره مربوط به یاختههای آوند چوبی میباشد که در سامانه بافت زمینهای قرار ندارند!
۳۳-۲. بخشی از دیواره نوعی یاخته سامانه بافت زمینهای که انشعابات فاقد سیتوپلاسم در لایههای چوبی شده خود دارد میتواند در همه یاختههای موثر در استحکام گیاه دیده شود.
پاسخ سوال ۲-۳۲
نادرست – در لایههای دیواره پسین یاختههای اسکلرانشیمی به دلیل نداشتن پروتوپلاست، انشعابات فاقد سیتوپلاسم دیده میشود. یاختههای کلانشیمی در استحکام گیاه نقش داشته اما فاقد دیواره پسین میباشند.
۳۴. با توجه به تعاریف B ،A و C کدام گزینه درباره یک گیاه نهاندانه، درست است؟
A) نوعی از آوندهای چوبی که فاقد دیواره عرضیاند.
B) نوعی بافت گیاهی که عملکردی مشابه پوست در جانوران دارد.
C) نوعی بافت گیاهی که ضمن ایجاد استحکام، سبب انعطافپذیری اندام گیاه نیز میشود.
۱) نوع A از آوندهای چوبی همانند نوع دیگر آن، در محل لانهای خود، لیگنین تولید شده توسط پروتوپلاست خود را رسوب نمیدهند.
۲) یاختههای بافت گیاهی C، در مجاور دیواره خود فاقد واکوئول درشت هستند.
پاسخ سوال ۳۴
گزینه یک صحیح است.
مورد A به عناصر آوندی، مورد B به سامانه بافت پوششی و مورد C به بافت کلانشیم اشاره دارد. از آن جایی که در ناحیه لان دیوار پسین وجود ندارد، پس هیچ یک از این آوندها (عناصر آوندی و تراکئید) نمیتوانند لیگنین تولید شده توسط پروتوپلاست خود (در زمان حیات یاخته) را در محل لان رسوب دهند.
گزینه «۳»: با توجه به شکل ۱۵ صفحه ۸۸ زیستشناسی دهم یاختههای کلانشیمی میتوانند در مجاور دیواره خود، واکوئول درشت داشته باشند.
۳۵. کدام ویژگی در مورد یاختههای کوتاه بافت اسکلرانشیم، درست است؟
۱) کانالهای سیتوپلاسمی فراوان
۲) قرارگیری در سامانههای بافتی مختلف
۳) حفرهای مرکزی با قطری بیشتر از دیواره
۴) فرورفتگیهای مجرامانند با اندازهها و ظاهر نابرابر
پاسخ سوال ۳۵
گزینه «۴»صحیح است.
یاختههای اسکلروئیدی، یاختههای کوتاه بافت اسکلرانشیم میباشند. با توجه به شکل ۱۶-ب صفحه ۸۸ کتاب درسی دهم، این یاختهها فرورفتگیهای مجرا مانندی با اندازهها و ظاهر نابرابری دارند.
بررسی سایر گزینهها:گزینه «۱»: دقت کنید که یاختههای بافت اسکلرانشیمی فاقد پروتوپلاست هستند و در ساختار خود پلاسمودسم ندارند.
گزینه «۲»: یاختههای اسکلروئیدی تنها در سامانه زمینهای گیاه وجود دارند. در واقع فیبرها هستند که علاوه بر سامانه زمینهای در سامانه آوندی نیز حضور دارند!
گزینه «۳»: با توجه به شکل کتاب درسی، حفره مرکزی اسکلروئیدها قطری کمتر از دیواره آنها دارد.