ششها
ششها درون قفسه سینه و روی پرده ماهیچهای میانبند (دیافراگم) قرار دارند. شش چپ به علت مجاورت با قلب، از شش راست قدری کوچکتر است.
بیشتر حجم ششها را کیسههای حبابکی به خود اختصاص دادهاند و ساختاری اسفنجگونه را به شش میدهند.
قفسه سینه علاوهبر محافظت از ششها در تهویه ششی نیز نقش دارد. در بین دندهها، ماهیچههایی بهنام ماهیچههای بین دندهای وجود دارند که به دو دسته خارجی و داخلی تقسیم میشوند . این ماهیچهها دندهها و درنتیجه قفسه سینه را حرکت میدهند.
هر یک از ششها را پردهای دولایـه بـه نـام پـرده جنب فراگرفته است. یکی از لایههای این پرده، به سطح شش چسبیده و لایه دیگر به سطح درونی قفسه سینه متصل است.
درون پرده جنب، فضای اندکی است که از مایعی به نام مایع جنب، پر شده است. فشار این مایع از فشار جَو کمتر است و باعث میشود ششها در حالت بازدم، کاملًا جمع نشوند، درصورتی که قسمتی از قفسه سینه سوراخ شود، ششها جمع میشوند.
شش چپ دو لوب و شش راست سه لوب دارد.
نای پایینتر از دنده شماره یک منشعب میشود.
از نمای جلو رأس ششها بالاتر از دنده شماره یک قرار دارد.
پنج جفت دنده اول، با غضروفهای مستقل به جناغ متصل هستند.
خودآزمایی: ششها
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
الف. بخش عمده فضای درون شش چپ، توسط مجاری بخش هادی دستگاه تنفسی اشغال شده است.
پاسخ سوال الف
نادرست. بخش عمده فضای درون ششها توسط حبابکها اشغال شده است.
ب. در اطراف هر شش دو پرده وجود دارد و پرده داخلی، به سطح شش چسبیده است.
پاسخ سوال ب
نادرست. در اطراف هر شش یک پرده دو لایه وجود دارد نه دو پرده.
پ. درون پرده جنب فضای (اندک-زیادی) است که از مایعی به نام مایع جنب پر شده است.
پاسخ سوال پ
اندک
ت. یکی از ویژگیهای ششها ویژگی (پیروی از حرکات قفسه سینه-کشسانی ششها) است که در بازدم نقش مهمی دارد.
پاسخ سوال ت
کشسانی ششها در بازدم نقش مهمی دارد.
دم و بازدم
ششها دو ویژگی مهم دارند: یکی پیروی از حرکات قفسه سینه و دیگری ویژگی کشسانی.
هنگامی که حجم قفسه سینه افزایش مییابد، ششها باز میشوند. در نتیجه، فشار هوای درون ششها کم شده، هوای بیرون به درون ششها کشیده میشود. اما باید توجه داشت که به علت ویژگی کشسانی، ششها در برابر کشیده شدن، مقاومت نیز نشان میدهند و تمایل دارند به وضعیت اولیه خود بازگردند. ویژگی کشسانی ششها در بازدم نقش مهمی دارد.
دم، فرایندی است که درنتیجه افزایش حجم قفسۀ سینه رخ میدهد. در این رویداد، دو عامل دخالت دارد:
اوّل، ماهیچه میانبند که درحالت استراحت، گنبدی شکل است، اما وقتی منقبض میشود، به حالت مسطح در میآید.
دوم، انقباض ماهیچههای بین دندهای خارجی که دندهها را بهسمت بالا و جلو جابهجا میکند و جناغ را بهجلو میراند.
دم عادی
در تنفس آرام وطبیعی، میانبند نقش اصلی را برعهده دارد.
دم عمیق
در دمِ عمیق، علاوه بر ماهیچه دیافراگم انقباض ماهیچههای ناحیه گردن نیز، به افزایش حجم قفسه سینه کمک میکند.
بازدم عادی
با به استراحت در آمدن ماهیچه میانبند و ماهیچههای بین دندهای خارجی، و بر اثر ویژگی کشسانی ششها، حجم قفسه سینه و در نتیجه، حجم ششها کاهش مییابد و هوای درون آنها به بیرون رانده میشود.
بازدم عمیق
در بازدم عمیق، انقباض ماهیچههای بین دندهای داخلی و نیز ماهیچههای شکمی، به کاهش حجم قفسه سینه کمک میکند.
خودآزمایی: دم و بازدم
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
الف. در نوعی فرایند تهویه ششی، همزمان با بالا رفتن دندهها، دیافراگم به سمت پایین حرکت میکند.
پاسخ سوال الف
درست. در دم دندهها به سمت بالا حرکت میکند. در این فرایند دیافراگم به سمت پایین حرکت میکند.
ب. در دم عمیق همانند بازدم عمیق، گروهی از ماهیچههای بین دندهای و ماهیچههای خارج از قفسه سینه منقبض میشوند.
پاسخ سوال ب
درست.
پ. در هر فرایند تهویه ششی، انقباض گروهی از ماهیچههای دیواره قفسه سینه، در جابهجایی دندههای و جناغ نقش دارند.
پاسخ سوال پ
نادرست. در بازدم عادی، هیچکدام از ماهیچههای دیواره قفسه سینه منقبض نمیشوند.
ت. در بازدم عادی همانند دم عمیق، ماهیچههای بین دندهای داخلی در حال استراحت هستند.
پاسخ سوال ت
درست.
تشریح شش گوسفند
۱ــ ویژگی ظاهری: شش به علت دارا بودن کیسههای حبابکی فراوان، حالتی اسفنج گونه دارد. شش راست از شش چپ بزرگتر است. شش راست از سه قسمت یا لَپ (لوب) و شش چپ از دو قسمت تشکیل شده است.
۲- تشخیص شش راست و چپ: اگر در نمونهای که تهیه کردهاید مری نیز وجود دارد، به محل قرارگیری آن توجه کنید. نای در جلو و مری درپشت قرار گرفته است و به این ترتیب میتوانید سطح جلویی و پشتی نای و ششها (و در نتیجه راست و چپ آنها) را نیز مشخص کنید.
مری را جدا کنید. برای تشخیص سطح جلویی و پشتی نای در حالتی که مری از آن جدا شده است، کافی است به یاد داشته باشید که غضروفهای نای C شکلاند. این وضعیت باعث میشود که در نای، قسمت دهانه حرف C از سایر قسمتها نرمتر باشد. با لمس کردن، این قسمت را پیدا کنید.
این قسمت، محل اتصال نای به مری و بنابراین سطح پشتی نای است.
در نای گوسفند، قبل از دو نایژۀ اصلی، یک انشعاب سوم هم مشاهده میشود که به شش راست میرود.
بریدن نایژۀ اصلی به سادگی نای نیست و این به علت ساختار غضروفهای نایژه است که در ابتدا به صورت حلقه کامل و بعد به صورت قطعه قطعه است. در طول نای، مدخلهای نایژههای بعدی قابل مشاهده است.
اگر تکهای از شش را بِبُرید، در مقطع آن سوراخهایی را مشاهده میکنید که به سه گروه قابل تقسیماند. نایژهها، سرخرگها و سیاهرگها. لبه نایژهها به علت دارا بودن غضروف، زبر است و به این ترتیب از رگها قابل تشخیص است. سرخرگها دیواره محکمتری نسبت به سیاهرگها دارند و به همین علت، برخلاف سیاهرگها دهانه آنها حتی در نبود خون هم باز است اما دهانه سیاهرگها در نبود خون بسته است.
حجمهای تنفسی
مقدار هوایی که به ششها وارد یا از آن خارج میشود به چگونگی دم و بازدم ما بستگی دارد. بنابراین، حجمهای مختلفی از هوا را میتوان به شش وارد و یا از آن خارج کرد. حجمهای تنفسی را با دستگاه دَمسنج (اسپیرومتر) اندازه میگیرند. نموداری که دمسنج از دم و بازدمهای فرد رسم میکند، دَمنگاره (اسپیروگرام) نامیده میشود. تحلیل دمنگاره در تشخیص درست بیماریهای ششی کاربرد دارد.
به مقدار هوایی که در یک دم عادی وارد یا در یک بازدم عادی خارج میشود حجم جاری میگویند. حجم جاری حدود mL ۵۰۰ است. از حاصل ضرب حجم جاری در تعداد تنفس در دقیقه، حجم تنفسی در دقیقه به دست میآید.
اما میدانیم که با دم یا بازدم عمیق میتوانیم مقدار بیشتری هوا را به ششها وارد یا از آنها خارج کنیم.
حجم ذخیره دمی، به مقدار هوایی گفته میشود که میتوان پس از یک دم معمولی، با یک دم عمیق به ششها وارد کرد.
حجم ذخیره بازدمی، به مقدار هوایی گفته میشود که میتوان پس از یک بازدم معمولی با یک بازدم عمیق از ششها خارج کرد.
حتی بعد از یک بازدم عمیق، مقداری هوا در ششها باقی میماند و نمیتوان آن را خارج کرد. این مقدار را حجم باقیمانده مینامند. حجم باقیمانده، اهمیت زیادی دارد؛ چون باعث میشود حبابکها همیشه باز بمانند؛ همچنین تبادل گازها را در فاصله بین دو تنفس ممکن میکند.
هوای باقی مانده در شش چپ و شش راست یکی نیست.
باید توجه کرد که بخشی از هوای دمی در بخش هادی دستگاه تنفس میماند و به بخش مبادلهای نمیرسد. به این هوا که درحدود ۱۵۰ میلیلیتر است، هوای مرده میگویند. مقدار حجمها در فرد سالم، به سن و جنسیت او بستگی دارد.
ظرفیتهای تنفسی
ظرفیت تنفسی، مجموع دو یا چند حجم تنفسی است. ظرفیت حیاتی مقدار هوایی است که پس از یک دم عمیق و با یک بازدم عمیق میتوان از ششها خارج کرد و برابر با مجموع حجمهای جاری، ذخیره دمی و ذخیره بازدمی است. ظرفیت تام، حداکثر مقدار هوایی است که ششها میتوانند در خود جای دهند و برابر است با مجموع ظرفیت حیاتی و حجم باقیمانده.
سایر اعمال دستگاه تنفسی
تکلم: حنجره محل قرارگیری پردههای صوتی است. این پردهها حاصل چینخوردگی مخاط بهسمت داخلاند. پردههای صوتی صدا را تولید میکنند. شکلدهی به صدا به وسیله بخشهایی مانند لبها و دهان صورت میگیرد.
سرفه و عطسه: چنانچه ذرات خارجی یا گازهایی که ممکن است مضر یا نامطلوب باشند به مجاری تنفسی وارد شوند، باعث واکنش سرفه یا عطسه میشود؛ در این حالت هوا با فشار از راه دهان (سرفه) یا بینی و دهان (عطسه) همراه با مواد خارجی به بیرون رانده میشود.
در افرادی که دخانیات مصرف میکنند، به علت از بین رفتن یاختههای مژکدار مخاط تنفسی، سرفه راه موثرتری برای بیرون راندن مواد خارجی است و به همین علت اینگونه افراد به سرفههای مکرر مبتلا هستند.
وضعیت زبان کوچک و اپیگلوت در وضعیتهای مختلف
| زبان کوچک | اپیگلوت | |
| عطسه | پایین | بالا |
| سرفه | بالا | بالا |
| بلع | بالا | پایین |
تنظیم تنفس
دم، با انقباض میانبند و ماهیچههای بین دندهای خارجی آغاز میشود. انقباض این ماهیچهها با دستوری انجام میشود که از طرف مرکز تنفس در بصلالنخاع صادر شده است.
تنفس، مرکز دیگری هم دارد که در پل مغز، واقع است و با اثر بر مرکز تنفس در بصلالنخاع، دم را خاتمه میدهد. مرکز تنفس در پل مغز میتواند مدت زمان دم را تنظیم کند.
با پایان یافتن دم، بازدم بدون نیاز به پیام عصبی، با بازگشت ماهیچهها به حالت استراحت و نیز ویژگی کشسانی ششها انجام میشود.
افزایش کربندیاکسید و کاهش اکسیژن خون نیز از عوامل مؤثر در تنظیم تنفساند.
قبلا نیز خوانده بودیم که مرکز بلع در بصلالنخاع نیز میتواند با تاثیر بر مرکز تنفس در بصلالنخاع آن را مهار کند.
خودآزمایی: سایر اعمال دستگاه تنفسی + تنظیم تنفس
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
الف. لایه بافتی که چینخوردگی آن منجر به ایجاد پردههای صوتی میشود، مواد ضد میکروبی ترشح میکند.
پاسخ سوال الف
درست. پردههای صوتی حاصل چینخوردگیهای مخاطی هستند. لایه مخاطی ماده مخاطی ترشح میکند که دارای مواد ضدمیکروبی است.
ب. مصرف دخانیات، در مبارزه با میکروبهای وارد شده به حبابکها اختلال ایجاد میکند.
پاسخ سوال ب
نادرست. در افرادی که دخانیات مصرف میکنند، سلولهای مژکدار مخاط تنفسی از بین میروند، اما در حبابکها مخاط مژکدار وجود ندارد.
پ. مرکز تنفس که در پل مغزی قرار دارد، میتواند با ارسال پیام به ماهیچه دیافراگم باعث توقف انقباض آن شود.
پاسخ سوال پ
نادرست. مرکز تنفس در پل مغزی به مرکز تنفس در بصلالنخاع پیام میدهد نه به ماهیچه دیافراگم.
ت. در پی اثر مرکز تنفسی در پل مغزی، بر مرکزی تنفسی دیگر، ارسال دستور انقباض از بصلالنخاع به ماهیچههای بین دندهای خارجی متوقف میشود.
پاسخ سوال ت
درست.