مطالب زیر برای دانستن بیشتر است و برای امتحان مهم نیستند.

۱. بررسی مویرگ‌های کبد: مویرگ‌های کبد از نوع ناپیوسته یا سینوزوئیدی هستند .

• نام تخصصی: به این مویرگ‌های ویژه در کبد، سینوزوئیدهای کبدی (Hepatic Sinusoids) گفته می‌شود .
• علت این ساختار: کبد به عنوان مرکز متابولیک بدن، وظایف متعددی از جمله دریافت مواد مغذی از دستگاه گوارش، ذخیره‌سازی ویتامین‌ها، سم‌زدایی و تولید پروتئین‌های پلاسما را بر عهده دارد . برای انجام این وظایف، سلول‌های کبدی (هپاتوسیت‌ها) نیاز به تماس مستقیم و گسترده با خون دارند.
• نتیجه ساختار: ساختار ناپیوسته سینوزوئیدها با شکاف‌های بزرگ بین سلول‌های اندوتلیال و فقدان غشای پایه پیوسته، به مولکول‌های بزرگ مانند پروتئین‌ها و حتی ذرات، اجازه می‌دهد تا به راحتی بین خون و سلول‌های کبدی تبادل شوند. این ویژگی برای عملکردهایی مانند جذب چربی‌ها و ترشح آلبومین توسط کبد حیاتی است .

۲. بررسی مویرگ‌های کلیه: پاسخ دقیق‌تر

این جمله که “همه مویرگ‌های کلیه از نوع منفذدار است” نادرست است. کلیه دارای دو بستر مویرگی کاملاً مجزا با ساختار و عملکرد متفاوت است .

• مویرگ‌های گلومرولی (Glomerular Capillaries): این مویرگ‌ها که در ابتدای نفرون قرار دارند، از نوع منفذدار (فنسترد) هستند . همانطور که اشاره کردید، این مویرگ‌ها دارای منافذ ریز در دیواره خود هستند که امکان فیلتراسیون (تصفیه) خون و تشکیل ادرار اولیه را فراهم می‌کند. گلومرول در واقع یک “شبکه مویرگی” است که داخل کپسول بومن قرار گرفته و وظیفه اصلی آن صاف کردن خون است .
• مویرگ‌های پری‌تیوبولار (Peritubular Capillaries): این مویرگ‌ها پس از گلومرول و در اطراف لوله‌های کلیوی قرار دارند. وظیفه آن‌ها بازجذب مواد مفید (مانند آب، گلوکز و یون‌ها) از ادرار در حال تشکیل و بازگرداندن آن‌ها به جریان خون است. ساختار این مویرگ‌ها عمدتاً از نوع پیوسته (کانتینیوس) است تا فرآیند بازجذب به صورت کنترل‌شده و انتخابی انجام شود.

مطالب زیر برای دانستن بیشتر است و برای امتحان مهم نیستند.

لنف در واقع پلاسمای خون تصفیه‌شده است که از دیواره مویرگ‌های خونی به فضاهای بین سلولی (مایع میان‌بافتی) نشت کرده و سپس توسط مویرگ‌های لنفاوی جذب می‌شود . ترکیب آن به طور پویا و دائماً در حال تغییر است.

۱. بخش مایع (پایه)

• آب: حدود ۹۵٪ حجم لنف را آب تشکیل می‌دهد .
• الکترولیت‌ها: یون‌هایی مانند سدیم، کلر، پتاسیم و بی‌کربنات با غلظتی مشابه پلاسمای خون در لنف وجود دارند.
• مواد زائد: اوره، کراتینین و سایر مواد دفعی متابولیسم سلولی نیز از طریق لنف حمل می‌شوند.

۲. پروتئین‌ها (تفاوت کلیدی با مایع میان‌بافتی)

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های لنف، وجود پروتئین‌های پلاسمایی است. هر چه مجرای لنفاوی به سمت مجاری اصلی (مثل مجرای سینه‌ای) پیش می‌رود، غلظت پروتئین آن افزایش می‌یابد. این پروتئین‌ها شامل :

• آلبومین: فراوان‌ترین پروتئین لنف که نقش اصلی را در حفظ فشار اسمزی دارد.
• گلوبولین‌ها (ایمونوگلوبولین‌ها): آنتی‌بادی‌هایی که توسط سلول‌های پلاسما ترشح شده و وارد لنف می‌شوند.
• فیبرینوژن و فاکتورهای انعقادی: به مقدار کم در لنف وجود دارند و به همین دلیل لنف در بیرون از بدن می‌تواند لخته شود (هرچند بسیار کندتر از خون) .

۳. سلول‌ها (عنصر زنده لنف)

لنف برخلاف ادرار یا مایع میان‌بافتی معمولی، حاوی سلول‌های زنده است. مهم‌ترین آن‌ها :

• لنفوسیت‌ها: این سلول‌ها فراوان‌ترین سلول‌های لنف هستند. جالب است بدانید که لنف خروجی از غدد لنفاوی (لنف وابران) نسبت به لنف ورودی (لنف آوران) بسیار غنی‌تر از لنفوسیت‌هاست، زیرا در داخل گره لنفاوی، لنفوسیت‌های جدید به آن اضافه می‌شوند .
• ماکروفاژها و سلول‌های عرضه‌کننده آنتی‌ژن (دندریتیک): این سلول‌ها ذرات خارجی و میکروب‌ها را بلعیده و برای شناسایی به گره‌های لنفاوی می‌برند .
• سایر لکوسیت‌ها: در شرایط التهاب یا عفونت، ممکن است نوتروفیل‌ها و سایر گلبول‌های سفید نیز وارد لنف شوند.

۴. چربی‌ها و ویتامین‌های محلول در چربی (تمایز لنف روده)

لنفی که از پرزهای روده کوچک (عروق شیری یا لاکتئال‌ها) جمع‌آوری می‌شود، ظاهری کاملاً متفاوت دارد و به آن کایل (Chyle) می‌گویند . ویژگی‌های آن:

• ظاهر شیری: به دلیل وجود قطرات ریز چربی (کیلومیکرون) که پس از هضم وعده‌های غذایی چرب جذب می‌شوند .
• تری‌گلیسیرید بالا: غلظت چربی در این نوع لنف بسیار زیاد است.

۵. ذرات خارجی و عوامل بیگانه

لنف مانند یک سیستم زهکشی، هر چیزی را که در مایع میان‌بافتی وجود داشته باشد با خود حمل می‌کند :

ذرات خارجی: مانند گرد و غبار یا کربنی که توسط ماکروفاژها بلعیده شده و به لنف منتقل می‌شوند.

میکروب‌ها و ویروس‌ها: باکتری‌هایی که وارد بافت می‌شوند، وارد لنف شده و به غدد لنفاوی منتقل می‌شوند تا منهدم گردند.

سلول‌های سرطانی: یکی از راه‌های اصلی متاستاز (گسترش سرطان) از طریق عروق لنفاوی است.

مطالب زیر برای دانستن بیشتر است و برای امتحان مهم نیستند.

به زبان ساده، تمام لنف بدن در نهایت از طریق این دو لوله به سیاهرگ‌های نزدیک قلب تزریق می‌شود. در ادامه، هر یک را به طور جداگانه بررسی می‌کنیم.

۱. مجرای لنفی چپ (مجرای سینه‌ای – Thoracic Duct)

این مجرا مهم‌ترین و بزرگ‌ترین مجرای لنفی بدن است.

• محل شروع: از ابتدای شکم، در مقابل مهره‌های کمری، از یک بخش متسع به نام سیسترن شایلی (Cisterna Chyli) شروع می‌شود. سیسترن شایلی محل جمع شدن لنف از اندام‌های تحتانی، لگن و شکم است.
• مسیر حرکت: از شکم شروع شده، از میان دیافراگم عبور می‌کند و درون قفسه سینه، در امتداد ستون مهره‌ها به سمت بالا می‌رود.
• محل تخلیه: در نهایت، در ناحیه گردن، به محل اتصال سیاهرگ زیرترقوه‌ای چپ و سیاهرگ وداجی داخلی چپ (زواید وریدی چپ) می‌ریزد.
• حوزه زهکشی: این مجرا، لنف قسمت‌های زیر را جمع‌آوری کرده و به خون بازمی‌گرداند:
  • تمام اندام‌های تحتانی (پاها)
  • ناحیه لگن و شکم
  • اندام فوقانی چپ (دست چپ)
  • نیمه چپ سر و گردن
  • نیمه چپ قفسه سینه

نتیجه: مجرای سینه‌ای، لنف حدود سه‌چهارم بدن (به استثنای ربع فوقانی راست) را تخلیه می‌کند.

۲. مجرای لنفی راست (Right Lymphatic Duct)

این مجرا بسیار کوتاه‌تر از مجرای سینه‌ای است و در ناحیه گردن قرار دارد.

• طول و اندازه: طول آن معمولاً حدود ۱ تا ۱.۵ سانتی‌متر است.
• محل تخلیه: این مجرا به محل اتصال سیاهرگ زیرترقوه‌ای راست و سیاهرگ وداجی داخلی راست (زواید وریدی راست) می‌ریزد.
• حوزه زهکشی: وظیفه این مجرا جمع‌آوری لنف از قسمت محدودی از بدن است:
  • اندام فوقانی راست (دست راست)
  • نیمه راست سر و گردن
  • نیمه راست قفسه سینه (شامل ریه راست و دیواره قفسه سینه)

نتیجه: مجرای لنفی راست، لنف ربع فوقانی راست بدن را تخلیه می‌کند.

مطالب زیر برای دانستن بیشتر است و برای امتحان مهم نیستند.

لوزه‌ها را می‌توان به عنوان نگهبانان ورودی دستگاه گوارش و تنفس معرفی کرد. این ساختارهای لنفاوی، اولین خط دفاعی بدن در برابر عوامل بیماری‌زایی هستند که از راه دهان یا بینی وارد می‌شوند.

لوزه‌ها کجا قرار دارند؟ (حلقه والدیر)

لوزه‌ها به صورت یک حلقه حفاظتی در اطراف ورودی حلق قرار گرفته‌اند که به آن حلقه والدیر می‌گویند. این حلقه از چهار گروه اصلی لوزه تشکیل شده است:

• لوزه‌های کامی در دو طرف عقب دهان، بین دو قوس کام قرار دارند. این همان چیزی است که معمولاً مردم به آن “لوزه” می‌گویند. سطح این لوزه‌ها دارای فرورفتگی‌های عمیقی به نام کریپت است که سطح تماس را افزایش می‌دهد.
• لوزه حلقی یا آدنوئید در سقف حلق، پشت بینی واقع شده است. این لوزه در کودکان بزرگتر است و معمولاً پس از بلوغ تحلیل رفته و کوچک می‌شود.
• لوزه زبانی در پشت زبان (قاعده زبان) قرار دارد. سطح آن دارای برجستگی‌های ریز و کریپت‌های ساده‌تری نسبت به لوزه کامی است.
• لوزه لوله‌ای به صورت توده‌های کوچک لنفاوی در اطراف دهانه شیپور استاش (لوله‌ای که حلق را به گوش میانی وصل می‌کند) پراکنده شده‌اند.

وظیفه لوزه‌ها چیست؟

لوزه‌ها کارخانه‌های تولید سلول‌های ایمنی هستند و نقش کلیدی در دفاع از بدن دارند.

سطح لوزه‌ها دارای سلول‌های ویژه‌ای به نام سلول‌های M است. این سلول‌ها مثل دیده‌بان عمل کرده و میکروب‌ها را دستگیر می‌کنند. سپس آن‌ها را به لنفوسیت‌ها (گلبول‌های سفید) که درون لوزه منتظر هستند معرفی می‌نمایند تا علیه آن میکروب مبارزه کنند.

لوزه‌ها سرشار از سلول‌های لنفوسیت B هستند که در مراکز زایای لوزه تکثیر شده و به سلول‌های پلاسما تبدیل می‌شوند. این سلول‌ها آنتی‌بادی به خصوص نوع IgA ترشح می‌کنند تا عوامل بیماری‌زا را در همان ورودی خنثی سازند.

لوزه‌ها بین سنین ۴ تا ۱۰ سالگی بیشترین فعالیت ایمنی را دارند و پس از بلوغ به تدریج کوچک می‌شوند.

چه زمانی لوزه‌ها مشکل‌ساز می‌شوند؟

همان نگهبانان گاهی خود به منبع مشکل تبدیل می‌شوند.

در التهاب لوزه، زمانی که میکروب‌ها درون کریپت‌های لوزه مستقر شوند، باعث تورم، قرمزی، درد و گاه چرک کردن لوزه‌ها می‌شوند. عامل باکتریایی شایع آن استرپتوکوک گروه A است.

در بزرگی لوزه، اگر لوزه‌ها خیلی بزرگ شوند، می‌توانند راه تنفس را در کودکان ببندند و باعث خر و پف، تنفس دهانی و حتی وقفه تنفسی در خواب شوند.

سنگ لوزه زمانی رخ می‌دهد که مواد چرکی و باکتری درون کریپت‌ها خشک و سفت شده و توده‌های سفید بدبویی را تشکیل می‌دهند.

در موارد عفونت‌های مکرر یا انسداد راه تنفسی، پزشکان ممکن است تصمیم به جراحی (لوزه‌کشی) بگیرند. جالب است بدانید که برداشتن لوزه‌ها نقص ایمنی قابل توجهی در فرد ایجاد نمی‌کند، زیرا سایر بخش‌های سیستم ایمنی این وظیفه را بر عهده می‌گیرند.

مطالب زیر برای دانستن بیشتر است و برای امتحان مهم نیستند.

۱. رگ‌های لنفی (عروق لنفاوی)

رگ‌های لنفی شبکه‌ای از کانال‌های نازک هستند که مایع لنف را از بافت‌ها جمع‌آوری کرده و به سمت قلب هدایت می‌کنند. این رگ‌ها مانند شاخه‌های یک درخت، از باریک به پهن تبدیل می‌شوند.

انواع رگ‌های لنفی از نظر ساختار:

• مویرگ‌های لنفی: اولین و کوچک‌ترین رگ‌ها هستند که در تمام بافت‌های بدن (به جز بافت‌های بدون رگ مثل غضروف، قرنیه و اپیدرم پوست) پراکنده‌اند. این مویرگ‌ها برخلاف مویرگ‌های خونی، سر بسته هستند و دیواره‌شان از سلول‌های هم‌پوشان تشکیل شده که مانند یک دریچه یک‌طرفه عمل می‌کند .
• عروق لنفی جمع‌کننده: از به هم پیوستن مویرگ‌ها ایجاد می‌شوند و به سمت گره‌های لنفی می‌روند. دیواره آن‌ها کمی ضخیم‌تر بوده و دریچه دارد تا از بازگشت لنف جلوگیری کند.
• تنه‌های لنفی: عروق بزرگ‌تری هستند که لنف را از نواحی مختلف بدن جمع کرده و به مجاری اصلی (مجرای سینه‌ای و مجرای لنفی راست) می‌ریزند.

ویژگی مهم رگ‌های لنفی:

این رگ‌ها فاقد پمپ مرکزی مانند قلب هستند. حرکت لنف در آن‌ها به عواملی مانند انقباض عضلات اسکلتی، ضربان سرخرگ‌های مجاور، حرکات تنفسی قفسه سینه و وجود دریچه‌های یک‌طرفه بستگی دارد.

۲. گره‌های لنفی (غدد لنفاوی)

گره‌های لنفی ساختارهای کوچک، لوبیایی شکل و برجسته‌ای هستند که در طول مسیر رگ‌های لنفی قرار گرفته‌اند. آن‌ها را بیشتر به نام “غده لنفاوی” می‌شناسیم، اگرچه غده نیستند و هورمون ترشح نمی‌کنند.

ساختمان گره لنفی:

• کپسول: یک پوشش بیرونی از جنس بافت همبند.
• قسمت محدب (ورودی): چندین رگ لنفی آوران (وارد شونده) به این قسمت وارد می‌شوند.
• قسمت مقعر (خروجی): یک یا دو رگ لنفی وابران (خارج شونده) از این قسمت خارج می‌شوند.
• سینوس‌ها: فضاهای داخلی که لنف به آرامی از آن‌ها عبور می‌کند.
• بافت لنفاوی: درون گره، تجمع عظیمی از لنفوسیت‌ها (گلبول‌های سفید مخصوص سیستم ایمنی) و ماکروفاژها وجود دارد.

۳. چرا گره‌های لنفی در مسیر رگ‌های لنفی وجود دارند؟

این سؤال کلیدی و بسیار خوبی است. وجود گره‌های لنفی در طول مسیر رگ‌ها بی‌دلیل نیست و سه دلیل اصلی دارد:

۱. فیلتراسیون و پالایش لنف (نقش صافی)

گره‌های لنفی مانند ایستگاه‌های تصفیه عمل می‌کنند. وقتی لنف به آرامی از داخل سینوس‌های گره عبور می‌کند، ماکروفاژهای مستقر در آنجا ذرات خارجی، میکروب‌ها و سلول‌های مرده را شناسایی کرده، می‌بلعند و از بین می‌برند. به این ترتیب، لنف قبل از ورود به جریان خون تصفیه می‌شود و از ورود عوامل بیماری‌زا به خون جلوگیری می‌گردد .

۲. فعال‌سازی سیستم ایمنی (پاسگاه مرزی)

گره‌های لنفی محل تجمع لنفوسیت‌ها (سلول‌های B و T) هستند. این سلول‌ها منتظر می‌مانند تا آنتی‌ژن‌ها (عوامل بیگانه) توسط لنف به آن‌ها برسد. اگر یک میکروب وارد لنف شود، در اولین گره لنفی زندانی شده و به لنفوسیت‌ها معرفی می‌گردد. این معرفی باعث تحریک و تکثیر لنفوسیت‌ها و شروع یک پاسخ ایمنی هدفمند علیه آن میکروب می‌شود .

۳. تکثیر لنفوسیت‌ها و تقویت ایمنی

در داخل گره لنفی، پس از شناسایی یک عامل بیگانه، لنفوسیت‌ها به سرعت تکثیر می‌شوند. به همین دلیل است که هنگام عفونت (مثلاً گلودرد چرکی)، گره‌های لنفی ناحیه (مثلاً زیر فکی) متورم و دردناک می‌شوند. این تورم نشانه فعال بودن سیستم ایمنی و مبارزه با عفونت در همان گره است .