انواع غدد
غدهها بخش مهمی از دستگاه درونریز هستند. دستگاه درونریز از غدهها، سلولها و هورمون تشکیل میشود.
هیپوفیز
غده هیپوفیز تقریبا به اندازه یک نخود است و با ساقهای به هیپوتالاموس متصل است. انی غده درون یک گودی، در استخوانی از کف جمجمه جای دارد. غده هیپوفیز سه بخش دارد که پیشین، میانی و پسین نامیده میشود. عملکرد بخش میانی در انسان به خوبی شناخته نشده است.
بخش پیشین هیپوفیز پوششیست و بخش پسین ساختار عصبی دارد.
بررسی شکل غده هیپوفیز
در ساقه اتصالی بین هیپوتالاموس و هیپوفیز بخش میانی هیپوفیز وجود ندارد.
بخش پیشین هیپوفیز در اطراف ساقه اتصالی دیده میشود.
بخش پیشین
بخش پیشین تحت تنظیم هیپوتالاموس، شش هورمون ترشح میکند. هیپوتالاموس توسط رگهای خونی با بخش پیشین ارتباط دارد و هورمونهایی به نام آزادکننده و مهارکننده ترشح میکند که باعث میشوند هورمونهای بخش پیشین ترشح شوند، یا اینکه ترشح آنها متوقف شود. به همین دلیل غده هیپوتالاموس نقش مهمی در تنظیم ترشح سایر غدهها برعهده دارد.
هورمونهای هیپوفیز پیشین به دو نوع تقسیم میشود:
۱-هورمونهای غیرمحرک: این هورمونها در ترشح سایر غدد درونریز نقشی ندارند و شامل هورمون رشد و پرولاکتین است.
۲-هورمونهای محرک: این هورمونها در تنظیم ترشح سایر غدد نقش دارند و شامل هورمون محرک تیروئيد، محرک فوق کلیه، LH و FSH است.
هورمون رشد
هورمون رشد، یکی از هورمونهای بخش پیشین است که با رشد طولی استخوانهای دراز، اندازه قد را افزایش میدهد. در نزدیکی دو سر استخوانهای دراز، دو صفحه غضروفی وجود دارد که صفحات رشد را نام دارند. سلولهای غضروفی در این صفحات تقسیم میشوند. همچنان که سلولهای جدیدتر پدید میآیند، سلولّای ستخوانی جانشین سلولهای غضروفی قدیمیتر میشوند و به این ترتیب استخوان رشد میکند. چند سال بعد از بلوغ، صفحات رشد از حالت غضروفی به استخوانی تبدیل میشوند. در این حالت، رشد استخوان متوقف میشود و میگویند «صفحات رشد بسته شدهاند». تا زمانی که این صفحات بسته نشدهاند، هورمون رشد میتواند قد را افزایش دهد.
هورمون تستوسترون همانند رشد با اثر با ماهیچهها و استخوان باعث افزایش قد میشود.
بررسی شکل صفحات رشد
صفحه غضروفی رشد و غضروف مفصلی با هم تماس ندارند.
ضخامت صفحه رشد از ضخامت غضروف مفصلی بیشتر است.
در طول رشد استخوان دراز فاصله صفحه رشد تا نزدیکترین سر ثابت میماند.
در طول رشد استخوان دراز فاصله بین صفحات رشد بیشتر میشود.
پرولاکتین
پرولاکتین هورمون دیگر بخش پیشین است.
پس از تولد نوزاد، این هورمون، غدد شیری را به تولید شیر وا میدارد. تا مدتها تصور میشد که کار پرولاکتین تنها همین است. اما اکنون شواهد روزافزونی مبنی بر نقش این هورمون در دستگاه ایمنی و حفظ تعادل آب به دست آمده است. در مردان، این هورمون در تنظیم فرایندهای دستگاه تولید مثل نیز نقش دارد.
جمعبندی پرولاکتین:
| در هر دو جنس | حفظ تعادل آب + ایمنی |
| در مردان | تنظیم فرایندهای تولید مثلی |
| در زنان | تولید شیر |
هورمون پرولاکتین مانند ضدادراری در حفظ تعادل آب و مثل تیموسین در ایمنی نقش دارد.
هورمونهای محرک
هورمونهای محرک، چهار هورمون باقیمانده بخش پیشین را تشکیل میدهند. بخش پیشین با ترشح این هورمونها فعالیت سایر غدد را تنظیم میکنند. هورمون محرک تیروئيد، فعالیت غده سپردیس (تیروئيد) را تحریک میکند؛ هورمون محرک فوق کلیه روی غده فوق کلیه تاثیر میگذارد و هورمونهای محرک غدههای جنسی که LH و FSH نام دارند، کار غدههای جنسی (تخمدان و بیضه) را تنظیم میکنند.
هیپوتالاموس در تنظیم ترشح غدد پاراتیروئيد، تیموس، اپیفیز، بخش درونریز لوزالمعده و بخش مرکزی غده فوق کلیه فاقد نقش است.
بخش پسین
بخش پسین هیچ هورمونی نمیسازد. هورمونهای بخش پسین در سلولهای عصبی هیپوتالاموس تولید میشوند. این هورمونها که در جسم سلولی ساخته شدهاند از طریق آسهها به بخش پسین میرسند. دو هورمون به نامهای ضد ادراری و اکسیتوسین در هیپوتالاموس ساخته و در بخش پسین، ذخیره و ترشح میشود.
هورمون ضدادراری و اکسیتوسین محل تولید و ترشح متفاوتی دارند.
هم هیپوفیز پیشین و هم هیپوفیز پسین در حفظ تعادل آب نقش دارند.
مقایسه هیپوفیز پیشین و پسین
*
| هیپوفیز پیشین | هیپوفیز پسین |
| بزرگتر از بخش پسین | کوچکتر از بخش پیشین |
| توانایی تولید و ترشح هورمون دارد | فقط توانایی ترشح هورمون دارد |
| با هیپوتالاموس ارتباط خونی دارد | با هیپوتالاموس ارتباط عصبی دارد |
خودآزمایی: هیپوفیز
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
الف. بخشی از هیپوفیز که از طریق رگهای خونی با هیپوتالاموس مرتبط است، محل ذخیره برخی از هورمونهای تولید شده توسط سلولهای عصبی هیپوتالاموس است.
پاسخ سوال الف
نادرست. هیپوفیز پیشین از طریق رگهای خونی با هیپوتالاموس در ارتباط است، اما محل ذخیره برخی از هورمونهای تولید شده در هیپوتالاموس هیپوفیز پسین است.
ب. هورمونی که در بدن انسان تا مدتها تصور میشد فقط در تحریک تولید شیر در غدد شیری نقش دارد، در مجاورت نوعی استخوان پهن به خون وارد میشود.
پاسخ سوال ب
درست. منظور پرولاکتین است که از هیپوفیز ترشح میشود. میدانیم که هیپوفیز در درون یک گودی در استخوانی از کف جمجمه قرار دارد. استخوانهای جمجمه استخوانهای پهن هستند.
پ. هورمون پرولاکتین تحت تاثیر هورمونهای محرک ترشح شده از هیپوفیز قرار میگیرد.
پاسخ سوال پ
نادرست. هورمون پرولاکتین تحت تاثیر هورمونهای هیپوتالاموس قرار میگیرد، نه هورمونهای محرک ترشح شده از هیپوفیز.
ت. ساقهای که هیپوفیز انسان را به هیپوتالاموس وصل میکند، به طور کامل در یک حفره استخوانی موجود در کف جمجمه قرار گرفته است.
پاسخ سوال ت
نادرست. با توجه به شکل کتاب بخشی از ساقه درون حفره استخوانی و بخشی دیگر خارج از آن قرار دارد.
ث. همه هورمونهای تولید شده در هیپوتالاموس از درون ساقهای که هیپوتالاموس را به تالاموس وصل میکند عبور میکنند.
پاسخ سوال ث
درست. هورمون اکسیتوسین و ضدادراری توسط دستههای آکسونی و هورمونهای آزاد کننده و مهارکننده از طریق رگهای خونی این ساقه به هیپوفیز وارد میشوند.
ج. هر بخش از غده هیپوفیز یک انسان سالم و بالغ که توانایی آزادسازی نوعی هورمون به درون خون را دارد، به طور حتم توانایی تولید آن پیک شیمیایی را نیز دارد.
پاسخ سوال ج
نادرست. هم بخش پسین و هم بخش پیشین هیپوفیز توانایی ترشح هورمون را دارند. دقت کنید هورمونهای بخش پسین در هیپوتالاموس ساخته میشوند.
چ. هر هورمونی که از بخش هیپوتالاموس ترشح میشود، بعد از برونرانی از پایانه آکسون به رگهای خونی وارد میشود.
پاسخ سوال چ
درست. از سلولهای عصبی هیپوتالاموس هورمونها وارد خون میشوند تا روی بخش پیشین هیپوفیز اثر بگذارند.
ح. بخش پسین غدهای که به اندازه یک نخود است و بلافاصله در زیر هیپوتالاموس قرار دارد، همانند بخش پیشین آن، با تولید نوعی هورمون در میزان آب موجود در بدن دخالت دارد.
پاسخ سوال ح
نادرست. درست است که هر دو بخش در تنظیم آب بدن دخالت دارند، اما بخش پسین هورمون نمیسازند و صرفا هورمونهای ساخته شده در هیپوتالاموس در آن ترشح میشوند.
خ. به طور معمول همه هورمونهای تولید شده در هیپوتالاموس فقط با عبور از دریچههای قلبی میتوانند بر سلول هدف خود تاثیر بگذارند.
پاسخ سوال خ
نادرست. هورمونهای آزادکننده و مهارکنندهای که از هیپوتالاموس ترشح میشود بدون عبور از قلب میتواند روی بخش پیشین هیپوفیز اثر بگذارد.
د. تحت تاثیر هورمون رشد، بر ضخامت صفحه رشد افزوده نمیشود.
پاسخ سوال د
درست. در فرایند رشد استخوان ضخامت صفحه رشد ثابت میماند.
ذ. صفحات رشد در استخوانهای ران همانند برخی از استخوانهای پهن قابل مشاهده هستند.
پاسخ سوال ذ
نادرست. صفحات رشد فقط در استخوانهای دراز دیده میشوند.
ر. بخشی از صفحات رشد که در آن غضروف تولید میشود نسبت به بخش سازنده استخوان، فاصله کمتری از غضروف مفصلی دارد.
پاسخ سوال ر
درست. بخشی از صفحه رشد که در آن غضروف تولید میشود به سمت غضروف مفصلی و بخشی که در آن استخوان تولید میشود به سمت تنه استخوان قرار دارد.
ز. در هر فرد سالم و بالغ، هورمونی از بخش پیشین هیپوفیز که بر عملکرد سلولهای دستگاه ایمنی فرد موثر است، در تنظیم کار دستگاه تولید مثل نیز نقش دارد.
پاسخ سوال ز
نادرست. پرولاکتین در هر فرد بالغ (مرد یا زن) بر عملکرد دستگاه ایمنی اثر میگذارد، اما فقط در مردان بر دستگاه تولید مثل اثر دارد نه هر فرد سالم و بالغ.
ژ. میزان ترشحات تمامی هورمونهای تولید شده در غده هیپوفیز تحت تاثیر هورمونهای هیپوتالاموسی دچار تغییر میشود.
پاسخ سوال ژ
درست. تمام هورمونهای تولید شده در غده هیپوفیز، هورمونهایی هستند که در بخش پیشین تولید میشوند. همه این هورمونها تحت تاثیر هورمونهای هیپوتالاموسی قرار دارند.
غده تیروئيد
غده تیروئيد شکلی شبیه به سپر دارد و در زیر حنجره واقع است. هورمونهایی که از این غده ترشح میشوند، عبارتاند از: هورمونهای تیروئيدی و کلسیتونین. هورمونهای تیروئيدی دو هورمون یددار به نامهای T3 و T4 هستند.
هورمونهای تیروئيدی
هورمونهای تیروئیدی میزان تجزیه گلوکز و انرژی در دسترس را تنظیم میکنند. از آنجایی که تجزیه گلوکز در همه سلولهای بدن رخ میدهد پس همگی، سلول هدف این هورمونها هستند.
هورمونهای تیروئيدی تنفس سلولی را افزایش میدهند، در نتیجه مصرف اکسیژن و تولید کربندیاکسید در سلولها بیشتر میشود.
سلولهای هدف هورمونهای تیروئیدی میتوانند گلبول قرمز (بدون هسته) یا ماهیچههای اسکلتی (چند هستهای) باشند.
در دوران جنینی و کودکی، T3 برای نمو دستگاه عصبی مرکزی لازم است؛ بنابراین فقدان آن به اختلالات نمو دستگاه عصبی و عقبماندگی ذهنی و جسمی جنین میانجامد. اگر ید در غذا به مقدار کافی نباشد، آنگاه هورمون تیروئيدی به اندازه کافی ساخته نمیشود. در این حالت غده هیپوفیز با ترشح هورمون محرک تیروئيد باعث رشد بیشتر غده میشود تا ید بیشتری جذب کند. فعالیت بیشتر غده تیروئيد منجر به بزرگ شدن آن میشود که به آن گواتر میگویند.
ید در غذاهای دریایی فراوان است. مقدار ید موجود در فراوردههای کشاورزی و دامی یک منطقه، به مقدار ید خاک بستگی دارد. با توجه به کمبود ید در خاک کشور ما، همچون بسیاری از دیگر کشورها، برنامههای غذایی متکی به فراوردههای غیردریایی نمیتواند فراهم کننده ید مورد نیاز بدن باشد.
کلسیتونین
زمانی که کلسیم خون زیاد است کلسیتونین از برداشت کلسیم استخوانها جلوگیری میکند.
هورمون کلسیتونین در سلولهای استخوانی گیرنده دارد.
فعالیت هورمون کلسیتونین مانع بروز پوکی استخوان میشود.
هورمونهای تیروئيدی شامل T3 و T4 هستند.
هورمونهای غده تیروئید شامل T3 و T4 و کلسیتونین هستند.
خودآزمایی: تیروئید
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
الف. برخی از هورمونهای غده تیروئيد در بافت استخوانی بدن انسان گیرنده دارد.
پاسخ سوال الف
نادرست. هورمونهای T3 و T4 روی همه سلولهای بدن گیرنده دارند. کلسیتونین هم در بافت استخوانی گیرنده دارد و از برداشت کلسیم استخوان جلوگیری میکند.
ب. همه هورمونهای غدهی سپری شکل بدن که زیر حنجره قرار دارد، در فعالیت ماهیچهها نقش دارند.
پاسخ سوال ب
درست. هورمونهای T3 و T4 روی همه سلولهای بدن گیرنده دارند. کلسیتونین هم با تنظیم کلسیم خون در فعالیت ماهیچه موثر است.
پ. همه هورمونهای ترشح شده از غده تیروئيد موجود در بدن یک فرد سالم، تحت تاثیر نوعی هورمون ترشح شده از بزرگترین بخش تشکیل دهنده غده هیپوفیز قرار میگیرند.
پاسخ سوال پ
نادرست. از غده تیروئيد هورمونهای تیروئيدی (T3 و T4) و کلسیتونین ترشح میشود. هورمونهای T3 و T4 تحت تاثیر هورمونهای هیپوفیزی قرار دارد، اما ترشح هورمون کلسیتونین تحت تاثیر کلسیم خوناب تغییر میکند.
ت. در هر فرد مبتلا به گواتر به طور حتم تعداد سلولهای درونریز در غده تیروئيد افزایش مییابد.
پاسخ سوال ت
درست. در فرد مبتلا به گواتر غده تیروئيد تحت تاثیر هورمونهای هیپوفیز بزرگ میشود. در این حالت سلولهای درونریز بیشتر میشود تا کاهش هورمونهای T3 و T4 خون کمی جبران شود.
ث. در افراد مبتلا به پرکاری تیروئيد همانند کمکاری تیروئيد، میزان گلیکوژن ذخیره شده در عضلات کاهش و فعالیت سیناپسهای عصبی افزایش مییابد.
پاسخ سوال ث
نادرست. در افراد مبتلا به کمکاری تیروئید میزان گلیکوژن ذخیره شده در عضلات افزایش و فعالیت سیناپسهای عصبی کاهش مییابد.
غدههای پاراتیروئيد
غدههای پاراتیروئيد به تعداد چهار عدد در پشت غده تیروئيد قرار دارند. این غدد، هورمون پاراتیروئیدی ترشح میکنند.
هورمونهای پاراتیروئيدی در پاسخ به کاهش کلسیم خوناب ترشح میشود و در همایستایی کلسیم نقش دارد. این هورمون، کلسیم را از ماده زمینهای جدا و آزاد میکند. همچنین بازجذب کلسیم را در کلیه افزایش میدهد.
یکی دیگر از کارهای هورمون پاراتیروئیدی اثر بر ویتامین D است. این هورمون، ویتامین D را به شکلی تبدیل میکند که میتواند جذب کلسیم از روده را افزایش دهد؛ بنابراین کمبود ویتامین D باعث کاهش جذب کلسیم از روده میشود.
بررسی شکل غده پاراتیروئيد
غده پاراتیروئيد در سطح جلویی بدن مشاهده نمیشود.
غدد پاراتیروئيد در جلوی نای قرار ندارند.
در ناحیه گردن پنج غده درونریز از دو نوع وجود دارد.
کلسیم در کتاب دهم و یازدهم
در خونریزیهای شدید وجود کلسیم و ویتامین K در انجام روند انعقاد خون و تشکیل لخته لازم است.
استخوانها محل ذخیره مواد معدنی مثل فسفات و کلسیم هستند.
در دوران جنینی استخوانها از بافتهای نرمی تشکیل شده است و به تدریج با افزودن نمکهای کلسیم سخت میشود.
در سلولهای ماهیچهای یون کلسیم ذخیره میشود. این یون برای انجام انقباض در ماهیچهها ضروریست.
خودآزمایی: پاراتیروئید
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
الف. در انسان غدد تیروئید در سطح جلویی مجرای نای و مری قرار میگیرد.
پاسخ سوال الف
نادرست. غدد پاراتیروئید برخلاف غده تیروئید در جلوی نای قرار ندارد.
ب. پرکاری چهار غده درونریز که به سطح پشتی تیروئید چسبیدهاند، میتواند منجر به پوکی استخوان شود.
پاسخ سوال ب
درست. هورمونی که از غدد پاراتیروئید ترشح میشود باعث افزایش برداشت کلسیم از استخوان میشود. افزایش بیش از حد این هورمون میتواند به پوکی استخوان منجر شود.
پ. هورمونهای تنظیم کننده کلسیم خوناب که از زیر حنجره ترشح میشوند، فاقد گیرنده در سلولهای روده هستند.
پاسخ سوال پ
درست. هورمونهای تنظیم کننده کلسیم خوناب که از زیر حنجره ترشح میشوند کلسیتونین و هورمون پاراتیروئیدی هستند. هیچکدام از این هورمونها روی سلولهای روده باریک گیرنده ندارند. در مورد هورمونهای پاراتیروئیدی دقت کنید که این هورمون ویتامین D را تغییر میدهد نه اینکه روی سلولهای روده گیرنده داشته باشد.
ت. هر هورمونی که میتواند موجب تغییر در میزان کلسیم استخوانها شود، با وجود اثر بر تراکم توده استخوانی، فاقد نقش موثر روی حجم استخوان است.
پاسخ سوال ت
نادرست. هورمونها رشد، کلیتونین و پاراتیروئیدی میتوانند منجر به تغییر میزان کلسیم استخوان شوند. هورمون رشد میتواند باعث افزایش حجم استخوانها شود.
ث. هر هورمونی که میتواند منجر به تغییر در میزان کلسیم استخوانها شود، در پاسخ به تغییر میزان کلسیم خوناب ترشح میشوند.
پاسخ سوال ث
نادرست. هورمونها رشد، کلیتونین و پاراتیروئیدی میتوانند منجر به تغییر میزان کلسیم استخوان شوند. ترشح هورمون رشد تحت تاثیر کلسیم خوناب قرار ندارد و دو هورمون دیگر تحت تاثیر میزان کلسیم خوناب هستند.
ج. هورمونهای ترشح شده از ناحیه گردن که در ساخت آنها نیازی به وجود ید نیست و در تنظیم مقدار برداشت کلسیم از بافت استخوانی موثر هستند، ترشح خود را تحت تاثیر کلسیم خوناب تنظیم میکنند.
پاسخ سوال ج
درست. از ناحیه گردن هورمونهای T3 و T4، هورمون کلسیتونین و هورمون پاراتیروئیدی ترشح میشود. از بین این هورمونها، کلسیتونین و پاراتیروئیدی از ید ساخته نشدهاند. این هورمونها ترشحات خود را تحت تاثیر کلسیم خوناب تنظیم میکنند.
چ. در یک انسان سالم، نوعی هورمون تیروئیدی که در ساخت آن ید استفاده نمیشود نقشی مخالف با هورمون پاراتیروئیدی را ایفا میکند.
پاسخ سوال چ
نادرست. دقت کنید کلسیتونین از غده تیروئید ترشح میشود اما هورمون تیروئیدی نیست.
غده فوق کلیه
غده فوق کلیه روی کلیه قرار دارد و از دو بخش قشری و مرکزی تشکیل شده است که از همدیگر مستقلاند.
غدههای فوق کلیه نسبت به لوزالمعده در سطح بالاتری قرار دارند.
بخش مرکزی حجیمتر از بخش قشریست.
بخش مرکزی ساختار عصبی دارد. وقتی فرد در شرایط تنش قرار میگیرد، این بخش دو هورمون به نامهای اپینفرین و نوراپینفرین ترشح میکند.
اثرات هورمون اپینفرین و نوراپینفرین:
۱-ضربان قلب، فشار خون و گلوکز خوناب را افزایش میدهند.
۲-نایژکها را در ششها باز میکنند.
۳-چنین تغییراتی بدن را برای پاسخهای کوتاهمدت آماده میکند.
بخش قشری به تنشهای طولانیمدت، مثل غم از دست دادن نزدیکان، با ترشح کورتیزول پاسخ دیرپا میدهد.
اثرات هورمون کورتیزول:
۱-این هورمون گلوکز خوناب را افزایش میدهد.
۲-اگر تنشها به مدت زیادی ادامه یابد کورتیزول با تجزیه پروتئينها دستگاه ایمنی را تضعیف میکند.
اثر هورمون کورتیزول و پرولاکتین برخلاف یکدیگر است.
هورمون دیگر بخش قشری آلدوسترون است که بازجذب سدیم را از کلیه افزایش میدهد. به دنبال بازجذب سدیم، آب هم بازجذب میشود و در نتیجه فشار خون بالا میرود.
مقایسه هورمونهای آلدوسترون و ضدادراری
*
| آلدوسترون | ضدادراری | |
| محل تولید | بخش قشری فوق کلیه | هیپوتالاموس |
| محل ترشح | بخش قشری فوق کلیه | هیپوفیز پسین |
| نوع سلول تولید کننده | پوششی | عصبی |
| نقش | بازجذب سدیم و به دنبال آن بازجذب آب | افزایش بازجذب آب |
| اثرات افزایش بیش از حد | افزایش فشار خون + خیز + کاهش حجم ادرار | افزایش فشار خون، خیز، کاهش حجم ادرار |
| اثرات کاهش بیش از حد | کاهش فشار خون + افزایش حجم ادرار + اختلال در تولید پیامهای عصبی به دلیل کاهش یون سدیم بدن | دفع حجم زیادی از ادرار رقیق + برهم خوردن توازن آب و یونها در بدن |
خودآزمایی: غده فوق کلیه
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
الف. نوعی هورمون پس از تولید و ترشح از غده هیپوفیز سبب افزایش آمادگی بدن در برابر ایجاد تنشهای طولانیمدت میشود، این هورمون میتواند در زمان طولانی مستقیما میزان گلوکز خون را افزایش دهد.
پاسخ سوال الف
نادرست. منظور سوال هورمون محرک فوق کلیه است. دقت کنید هورمونی که میتواند میزان گلوکز خون را مستقیما افزایش دهد کورتیزول است نه هورمون محرک فوق کلیه.
ب. وجه تمایز غده فوق کلیه و هیپوفیز، تغییر در میزان آسیبپذیری بدن دربرابر عوامل بیماریزای خارجیست.
پاسخ سوال ب
درست. هیپوفیز با ترشح پرولاکتین و فوق کلیه با ترشح کورتیزول در ایمنی بدن موثر هستند.
پ. در صورت ابتلای پسری به پرکاری غده فوق کلیه، احتمال ابتلا به بیماریها عفونی بیشتر میشود و در صورت ابتلای پسر بالغ دیگری به کمکاری این غده، احتمال اختلالات تولیدمثلی افزایش خواهد یافت.
پاسخ سوال پ
درست. پرکاری غده فوق کلیه با افزایش هورمون کورتیزول سبب کاهش ایمنی بدن و افزایش احتمال بیماریهای عفونی میشود. کم کاری این غده نیز با کاهش ترشح هورمونهای جنسی همراه است که میتواند باعث اختلالات تولیدمثلی شود.
ت. در بدن یک زن بالغ، افزایش بیش از حد فعالیت بخش قشری غده فوق کلیه، سبب میشود تا میزان بازگشت مواد از نفرون به خون افزایش یافته و از میزان احتمال ایجاد بیماری MS کاسته شود.
پاسخ سوال ت
درست. افزایش فعالیت بخش قشری میتواند ترشح هورمونهایی مثل آلدوسترون و کورتیزول را افزایش دهد. افزایش آلدوسترون باعث افزایش بازجذب سدیم و آب در کلیه میشود. همچنین افزایش بیش از حد کورتیزول با ضعیف کردن دستگاه ایمنی احتمال ایجاد بیماری MS را کاهش میدهد.
غده لوزالمعده
غده لوزالمعده از دو قسمت برونریز و درونریز تشکیل شده است. بخش برونریز آنزیمهای گوارشی و بیکربنات ترشح میکند. بخش درونریز به صورت مجموعهای از سلولها در بین بخش برونریز است که جزایرلانگرهانس نام دارند.
از بخش درونریز لوزالمعده دو هورمون به نامهای گلوکاگون و انسولین ترشح میشوند. گلوکاگون در پاسخ به کاهش گلوکز خون ترشح و باعث تجزیه گلیکوژن به گلوکز در کبد میشود وبه این ترتیب، قند خون را افزایش میدهد.
انسولین در پاسخ به افزایش گلوکز خون ترشح میشود. این هورمون باعث ورود گلوکز به سلولها و ساخته شدن گلیکوژن میشود و به این ترتیب قند خون را کاهش می دهد.
هورمون گلوکاگون باعث تجزیه گلیکوژن کبد میشود در نتیجه، مقدار گلوکز در سیاهرگ فوق کبدی افزایش مییابد.
هم انسولین و هم گلوکاگون در ابتدا به انشعابی از سیاهرگ باب وارد میشوند.
ورود گلوکز به یک سلول همواره نیازمند انسولین نیست! مثلا ورود گلوکز به سلولهای روده بدون حضور انسولین انجام میشود.
گلوکاگون فقط روی سلولهای کبدی گیرنده دارد.
اگر سلولها نتوانند گلوکز را از خون بگیرند، غلظت گلوکز خون افزایش مییابد. به همین علت گلوکز و به دنبال آن آب وارد ادرار میشود. چنین وضعیتی به دیابت شیرین معروف است.
در این نوع دیابت، سلولها مجبورند انرژی مورد نیاز خود را از چربیها یا حتی پروتئينها به دست آورند که به کاهش وزن میانجامد. براثر تجزیه چربیها، محصولات اسیدی تولید میشود که اگرا ین وضعیت درمان نشود به اغما و مرگ منجر خواهد شد. علاوهبر آن، تجزیه پروتئينها مقاومت بدن را کاهش میدهد. بنابراین افراد مبتلا به دیابت باید بهداشت را بیش از پیش رعایت کنند و مراقب زخمها و سوختگیهای هرچند کوچک باشند.
در صورت تجزیه پروتئینها مقدار تولید آمونیاک در سلولهای بدن و همچنین اوره توسط سلولهای کبدی زیاد میشود.
در دیابت شیرین همانند افزایش کورتیزول با تجزیه پروتئينهای دفاعی بدن مقاومت بدن در برابر عوامل بیماریزا کم میشود.
دیابت شیرین بر دو نوع است.
در نوع یک، انسولین ترشح نمیشود یا به اندازه کافی ترشح نمیشود. این بیماری، یک بیماری خودایمنیست که در آن دستگاه ایمنی سلولهای ترشح کننده در جزایر لانگرهانس را از بین میبرد. این بیماری با تزریق انسولین تحت کنترل در خواهد آمد. در دیابت نوع دو اشکال در تولید انسولین نیست.
در نوع دو انسولین به مقدار کافی وجود دارد، اما گیرندههای انسولین به آن پاسخ نمیدهند. دیابت نوع دو از چهل سالگی به بعد در نتیجه چاقی و عدم تحرک در افرادی که زمینه بیماری دارند ظاهر میشود.
خودآزمایی: لوزالمعده
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
الف. لوزالمعده در سطح پایینتر از کیسه صفرا قرار گرفته و در آن بخش برونریز مجموعهای از سلولهاست که بین بخش درونریز قرار دارد.
پاسخ سوال الف
نادرست. لوزالمعده در سطح پایینتر از کیسه صفرا قرار دارد اما بخش درونریز آن مجموعهای از سلولهاست که بین بخش برونریز وجود دارد نه برعکس.
ب. همه سلولهای درونریز لوزالمعده با تولید دو نوع هورمون، میزان ذخیره گلیکوژن بدن را تغییر میدهند.
پاسخ سوال ب
نادرست. انسولین و گلوکاگون از سلولهای متفاوتی ترشح میشوند. اگر به متن کتاب دقت کنید در مورد دیابت نوع یک گفته میشود: «سلولهایی از بین میروند که انسولین ترشح میکنند…».
پ. در هر نوع دیابت که انسولین به مقدار کافی ترشح میشود، به طور حتم فعالیت گیرندههای هورمون انسولین با اختلال مواجه است.
پاسخ سوال پ
نادرست. دقت کنید علاوه بر دیابت نوع دو، در دیابت بیمزه هم انسولین به مقدار کافی ترشح میشود. در دیابت بیمزه گیرندههای انسولین بدون مشکل به فعالیت خود ادامه میدهند.
ت. در هر نوع دیابت که گلوکز به درون ادرار وارد میشود، به طور حتم در صورت عدم درمان، تجزیه متنوعترین مولکولهای بدن منجر به ضعف دستگاه ایمنی خواهد شد.
پاسخ سوال ت
درست. اگر دیابتهای شیرین درمان نشوند، بدن برای تامین انرژی به سراغ تجزیه پروتئینها خواهد رفت. تجزیه پروتئينها منجر به ضعیف شدن سیستم ایمنی میشود.
سایر غدد درونریز
غده اپیفیز یکی دیگر از غدد درونریز مغز است که در بالای برجستگیهای چهارگانه قرار دارد و هورمون ملاتونین ترشح میکند. مقدار ترشح این هورمون در شب به حداکثر در نزدیکی ظهر به حداقل میرسد. عملکرد این هومورن در انسان به خوبی معلوم نیست اما پژوهشها نشان میدهند که به تنظیم ریتمهای شبانهروزی ارتباط دارد.
غده تیموس هورون تیموسین ترشح میکند که در تمایز لنفوسیتها نقش دارد.
گوناگونی پاسخ سلولها به هورمونها
ممکن است یک سلول چند هورمون دریافت کند یا اینکه چند سلول یک هورمون را دریافت کنند. بر اساس نوع هورمون و نوع سلول هدف پیام پیک به عملکرد خاصی تفسیر میشود. مثلا وقتی هورمون پاراتیروئيدی که کلسیم خون را افزایش میدهد به کلیه میرسد، بازجذب کلسیم را زیاد میکند، اما همان هورمون در استخوان باعث تجزیه استخوان میشود و کلسیم را آزاد میکند.
اثر یک هورمون میتواند بر سلولهای گوناگون یکسان باشد، مثل اثر هورمونهای تیروئیدی.
اثر چند هورمون میتواند بر یک سلول یکسان باشد، مثل اثر گلوکاگون و اپینفرین بر سلولهای کبدی.
تنظیم بازخودی ترشح هورمونها
هورمونها در مقادیر خیلی کم ترشح میشوند، اما با همین مقدار کم، اثرات خود را بر جای میگذارند؛ بنابراین تغییر هرچند کم در مقدار ترشح هورمونها اثرات قابل ملاحظهای در پی خواهند داشت؛ به همین علت ترشح هورمونها باید به دقت تنظیم شود.
چرخه تنظیم بازخوردی روش رایجی در تنظیم ترشح هورمونهاست که به دو صورت منفی و مثبت دیده میشود. در تنظیم بازخوردی منفی افزایش مقدار یک هورمون یا تاثیرات آن باعث کاهش ترشح همان هورمون میشود وبالعکس. بیشتر هورمونها توسط بازخورد منفی تنظیم میشود. تنظیم انسولین مثالی از یک بازخوردی منفی است.
در تنظیم بازخوردی مثبت افزایش مقدار یک هورمون یا تاثیرات آن باعث افزایش ترشحات همان هورمون میشود. عملکرد اکسیتوسین توسط چرخه بازخوردی مثبت تنظیم میشود.
ارتباط شیمیایی در جانوران
در دنیای جانوران از ارتباط شیمیایی نه فقط برای ارتباط بین سلولها، بلکه برای ارتباط افراد با یک یکدیگر نیز استفاده میشود. فرومونها موادی هستند که از یک فرد ترشح میشوند و در فرد یا افراد دیگری از همان گونه پاسخهای رفتاری ایجاد میکنند. مثلا زنبور از فرومونها برای هشدار خطر حضور شکارچی به دیگران استفاده میکند. مارها از فرومونها برای جفتیابی و گربهها از آن برای تعیین قلمرو خود استفاده میکنند.
خودآزمایی جامع
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
الف. بعضی از هورمونهای مترشحه از غده تیروئيد میتوانند باعث ترشح هورمون افزاینده قند خون از غده لوزالمعده شوند.
پاسخ سوال الف
درست. هورمونهای T3 و T4 باعث تجزیه گلوکز در سلولها و کاهش قند خون میشود. در این حالت هورمون گلوکاگون افزایش مییابد تا با تجزیه ذخایر گلیکوژن کبد قند خون را افزایش بدهد.
ب. کاهش شدید هورمون ترشح شده از پرتعدادترین غدد درونریز بدن، باعث اختلال انعقاد خون در هر خونریزی میشود.
پاسخ سوال ب
نادرست. پرتعدادترین غدد درونریز بدن غدد پاراتیروئید هستند. کاهش ترشح هورمون از این غدهها باعث کاهش کلسیم خوناب میشود. این موضوع میتواند روند لخته شدن خون را با مشکل مواجه کند، اما توجه کنید در خونریزیها سطحی اصلا لخته ایجاد نمیشود.
پ. هر زمان که یک هورمون تیروئیدی باعث نمو دستگاه عصبی مرکزی میشود، به طور حتم یک نوع اندام لنفاوی سلولهای خونی قرمز را میسازد.
پاسخ سوال پ
نادرست. در زمان جنینی و کودکی هورمونها T3 برای نمو دستگاه عصبی مرکزی لازم است. در زمان جنینی دو اندام لنفی (طحال و مغز قرمز استخوان) سلولهای خونی قرمز را میسازند.
ت. افزایش بیش از حد هورمونهای ترشح شده از بخش قشری غده فوق کلیه میتواند سرعت بازگشت مایعات از بافتها به مویرگها را کاهش دهد.
پاسخ سوال ت
درست. هورمون آلدوسترون از بخش قشری فوق کلیه ترشح میشود. این هورمون باعث افزایش بازجذب آب شده و فشار خون را افزایش میدهد. افزایش فشار خون میتواند منجر به خیز شود. در خیز سرعت برگشت مایعات از بافتها به مویرگها کاهش مییابد.
ث. در زمان افزایش بیش از حد هورمونهای ترشح شده از بخش قشری فوق کلیه فعالیت سلولهای کشنده طبیعی در خون همانند بافتها افزایش مییابد.
پاسخ سوال ث
نادرست. یکی از هورمونهایی که از بخش قشری ترشح میشود کورتیزول است. افزایش ترشح این هورمون باعث ضعیف شدن دستگاه ایمنی میشود. در هنگام ضعیف شدن دستگاه ایمنی فعالیت سلولهای کشنده طبیعی کمتر میشود.
ج. به دنبال از بین رفتن بزرگترین سلولهای غده معده، ترشح هورمون از کلیه افزایش مییابد.
پاسخ سوال ج
درست. با از بین رفتن سلولهای کناری معده ویتامین B12 جذب نمیشود و تولید گلبول قرمز کاهش مییابد. در این حالت ترشح هورمون اریتروپویتین از کلیه افزایش مییابد.
چ. افزایش ترشح هورمونی از بخش A که پاسخ دیرپا میدهد، باعث جلوگیری از پس زدن عضو پیوندی میشود.
پاسخ سوال چ
درست. افزایش کورتیزول با تضعیف سیستم ایمنی میتواند از پس زدن عضو پیوندی جلوگیری کند.
ح. وجه تشابه بخش مرکزی و بخش قشری غده فوق کلیه، مشاهده سلولهایی بدون قابلیت هدایت پیام عصبیست.
پاسخ سوال ح
درست. حتی در بخش مرکزی فوق کلیه که ساختاری عصبی دارد نیز سلولهای پشتیبانی حضور دارند که توانایی هدایت پیام عصبی را ندارند. بخش قشری فوق کلیه نیز ساختاری پوششی دارد و توانایی هدایت پیام عصبی را ندارد.
خ. هورمونی که از سلولهای درونریز کلیه ترشح میشود، نیاز سلولهای مغز قرمز استخوان به مولکولهای پرانرژی را افزایش میدهد.
پاسخ سوال خ
درست. اریتروپویتین با اثر بر سلولهای مغز قرمز استخوان تولید گلبول قرمز را افزایش میدهد. تولید گلبول قرمز نیازمند مصرف انرژیست.
د. هر هورمونی که در سلولهای پوششی موجود در نفرونها گیرنده اختصاصی دارد، به طور حتم میزان فعالیت پروتئینهای موثر در بازجذب مواد را افزایش میدهد.
پاسخ سوال د
نادرست. هورمونهایی مانند ضدادراری، آلدوسترون، پاراتیروئیدی، تیروئیدی و انسولین روی سلولهای نفرون گیرنده دارد. همه این هورمونها باعث بازجذب مواد نمیشوند. مثلا هورمونهای تیروئیدی تجزیه گلوکز را تنظیم میکند.
ذ. همه هورمونهایی که سبب افزایش بازجذب آب در کلیهها میشوند، به طور حتم تحت تاثیر هورمونهای آزادکننده هیپوتالاموس قرار میگیرند.
پاسخ سوال ذ
نادرست. هورمون آلدوسترون که از بخش قشری فوق کلیه ترشح میشود تحت تاثیر هورمون محرک فوق کلیه قرار میگیرد و خود هورمون محرک فوق کلیه تحت تاثیر هورمون آزادکننده هیپوتالاموس است، اما هورمون ضدادراری که از هیپوفیز پسین ترشح میشود تحت تاثیر هورمونهای آزاد کننده هیپوتالاموس نیستند.