آناتومی قلب
حفرات قلب
از نظر حفره درونی: بطن راست بزرگتر از بطن چپ، بطن چپ بزرگتر از دهلیز راست و دهلیز راست بزرگتر از دهلیز چپ است.
در دهلیز راست هر چه به سمت بالاتر برویم قطر دیواره کمتر میشود.
قطر دیواره بطن چپ از بطن راست بیشتر است. اما در دهلیز راست جایی وجود دارد که قطورتر از دیواره دهلیز چپ باشد.
دریچههای دهلیزی بطنی به سمت پایین باز میشود و دریچههای سینی به سمت بالا باز میشود.
طنابهای ارتجاعی به بسته ماندن دریچههای دهلیزی بطنی در هنگام انقباض بطنها کمک میکند.
میزان طنابهای ارتجاعی در بطن راست از بطن چپ بیشتر است. از این موضوع نتیجه میگیریم طنابهای ارتجاعی بیشتری به دریچه دهلیزی بطنی آن چسبیده است.
نوک قلب را بیشتر بطن چپ میسازد.
عقبیترین حفره قلب دهلیز چپ است.
رگهای متصل به قلب
دهلیز چپ به چهار رگ، دهلیز راست به سه رگ و بطنها هر کدام به یک رگ متصل هستند.
در دهلیز راست مدخل بزرگ سیاه رگ زبرین بالاتر از مدخل سیاهرگ کرونر و مدخل سیاهرگ کرونر بالاتر از مدخل بزرگ سیاه رگ زیرین است.
رگهای متصل به دهلیز چپ قطر کمی دارند در حالی که رگهای متصل به دهلیز راست قطر زیادی دارند(به جز سیاهرگ کرونر).
شاخه راست انشعاب سرخرگ ششی از زیر قوس آئورت و پشت بزرگ سیاه رگ زبرین عبور میکند. شاخه چپ از جلوی قوس نزولی آئورت عبور میکند.
سرخرگ ششی چپ طول کمتری دارد.
قطر سرخرگ آئورت از سرخرگ ششی بیشتر است.
جلوییترین رگ قلب سرخرگ ششی است.
گردش خون عمومی و گردش خون شش
گردش ششی
در این گردش، خون تیره (کماکسیژن) از بطن راست قلب از طریق سرخرگهای ششی به ششها فرستاده میشود. پس از تبادل گازها در ششها، خون روشن (اکسیژندار) از طریق سیاهرگهای ششی به دهلیز چپ قلب بازمیگردد. بنابراین در گردش ششی، سرخرگها خون تیره و سیاهرگها خون روشن دارند.
گردش عمومی
در این گردش، خون روشن (اکسیژندار) از بطن چپ قلب از طریق سرخرگهای عمومی (مانند آئورت) به تمام بدن فرستاده میشود. پس از دادن اکسیژن به بافتها، خون تیره (کماکسیژن) از طریق سیاهرگهای عمومی (مانند بزرگسیاهرگها) به دهلیز راست قلب بازمیگردد. بنابراین در گردش عمومی، سرخرگها خون روشن و سیاهرگها خون تیره دارند.
تامین اکسیژن و مواد مغذی قلب
خونی که از درون قلب عبور میکند، نمیتواند نیازهای تنفسی و غذایی قلب را برطرف کند.
خون مورد نیاز قلب با رگهای ویژهای به نام سرخرگهای تاجی (کرونری) که از آئورت منشعب شدهاند، تأمین میشود. خونی که در این رگها جریان دارد، پس از رفع نیاز یاختههای قلبی از طریق سیاهرگ تاجی وارد دهلیز راست میشود.
بسته شدن سرخرگهای تاجی توسط لخته یا سخت شدن دیوارۀ آنها (تصلب شرایین)، ممکن است باعث سکته قلبی شود؛ چون در این حالت به بخشی از ماهیچۀ قلب، اکسیژن نمیرسد و یاختههای آن میمیرند.
سرخرگ ششی توسط بافتی به آئورت متصل میشود.
بافت چربی در برون شامه قلب وجود دارد. در ناحیه نوک قلب هم میتوانیم چربی را ببینیم.
بسته شدن سرخرگها به معنی تصلب شرایین نیست.
دریچههای قلب
وجود دریچهها در هر بخشی از دستگاه گردش مواد، باعث یکطرفه شدن جریان خون در آن قسمت میشود.
در ساختار دریچهها، بافت ماهیچهای بهکار نرفتهاست، بلکه همان بافت پوششی است که چین خورده و دریچهها را میسازد؛ وجود بافت پیوندی در این دریچهها به استحکام آنها کمک میکند. ساختار خاص دریچهها و تفاوت فشار در دو طرف آنها، باعث باز یا بسته شدن دریچهها میشود.
بین دهلیز و بطن، دریچهای هست که در هنگام انقباض بطن، از بازگشت خون به دهلیز جلوگیری میکند. دریچهٔ بین دهلیز و بطن چپ را دریچهٔ دولختی میگویند، زیرا از دو قطعهٔ آویخته تشکیل شده است. بین دهلیز و بطن راست، دریچهٔ سهلختی قرار دارد. در ابتدای سرخرگهای خروجی از بطنها، دریچههای سینی قرار دارند که از بازگشت خون به بطنها جلوگیری میکنند.
دریچههای قلب
دریچه سینی ششی جلوترین و دریچه سه لختی عقبیترین دریچه قلب هست.
دریچه سینی ششی کوچکترین دریچه و سه لختی بزرگترین دریچه قلب است.
سینی آئورتی نسبت به سینی ششی مرکزیتر و بزرگتر است.
دریچه سه لختی پایینترین دریچه قلب است.
دریچههای سینی به سمت داخل رگها، ولی دریچههای دولختی و سهلختی به درون بطنها باز میشود.
طنابهای ارتجاعی درون بطنها باعث میشود در هنگام انقباض بطن، دریچهها به داخل دهلیز برنگردد.
ما در دستگاه گردش خون چهار دریچه داریم: سینی، دهلیزی بطنی، لانه کبوتری، دریچه گرههای لنفی.
رگهای کرونر
رگ کرونری که به سمت چپ قلب میرود سه شاخه میشود و رگی که به سمت راست میرود دو شاخه میشود.
رگ کرونری چپ ضخیمتر است و زودتر انشعاب میدهد.
دو سرخرگ کرونری خون را از آئورت خارج میکنند اما یک سیاهرگ کرونر خون را به دهلیز راست وارد میکند.
بافت چربی در برون شامه قلب وجود دارد. در ناحیه نوک قلب هم میتوانیم چربی را ببینیم.
صداهای قلب
اگر گوش خود را به سمت چپ قفسهسینهی کسی بچسبانید یا گوشی پزشکی را روی قفسهسینهی خود یا شخصی دیگر قرار دهید، صداهای قلب را میشنوید.
صدای اول (پوم) قوی، گنگ و طولانیتر است و به بسته شدن دریچههای دولختی و سهلختی هنگام شروع انقباض بطنها مربوط است. صدای دوم (تاک) واضح و کوتاهتر است و مربوط به بسته شدن دریچههای سینی ابتدای سرخرگها و همراه با شروع استراحت بطن است.
متخصصان با گوش دادن دقیق به صداهای قلب و نظم آنها، از سالم بودن قلب آگاه میشوند. در برخی بیماریها، بهویژه اختلال در ساختار دریچهها، بزرگ شدن قلب یا نقایص مادرزادی مثل کامل نشدن دیوارهی میانی حفرههای قلب، ممکن است صداهای غیرعادی شنیده شود.
در ابتدای انقباض بطنی خون از بطنها به سرخرگها وارد میشود. این بالا رفتن خون باعث میشود که دریچههای دهلیزی بطنی بسته شود و صدای اول قلب ایجاد شود. پس صدا اول در حرکت خون به سمت بالا ایجاد میشود.
صدای دوم قلب در زمان حرکت خون به سمت پایین ایجاد میشود. زمانی که انقباض بطن تمام شد، خون درون سرخرگها به پایین برمیگردد و دریچههای سینی را میبندد که صدای دوم قلبی را ایجاد میکند.
چند نکته
اگر سوالی در مورد صداهای قلب پرسیدند ممکن است صداهایی غیرعادی را هم در نظر گرفته باشند، پس به صورت سوال خوب توجه کنید.
صدای اول قلب در ابتدای مرحله انقباض بطن ها و صدای دوم در ابتدای مرحله انقباض دهلیزها به گوش میرسد.
تشریح قلب گوسفند
سطح پشتی قلب صاف و سطح جلویی آن برآمده است.
رگهای غالب در سطح شکمی سرخرگها و در سطح پشتی سیاهرگها هستند.
بافت شناسی قلب
قلب اندامی ماهیچهای است و دیوارۀ آن سهلایه دارد:
۱-داخلیترین لایه، درونشامه است و شامل یک لایه نازک بافت پوششی است که زیر آن بافت پیوندی وجود دارد. این بافت، درونشامه را به لایه میانی یا ماهیچهای قلب میچسباند.
درونشامه در تشکیل دریچههای قلب نیز شرکت میکند.
بافت پوششی درونشامه چین خوردگیهایی دارد که بعضی از این چینخوردگیها دریچههای قلب را میسازد.
جنس دریچه با بندارهها متفاوت است. بندارهها از جنس بافت پوششی هستند و توانایی انقباض ندارند.
۲-لایه میانی، ضخیمترین لایه قلب است که ماهیچه قلب نیز نامیده میشود.
این لایه از یاختههای ماهیچهای قلبی و بافت پیوندی متراکم تشکیل شده است. این لایه بیشتر از سلولهای ماهیچهای تشکیل شده است.
بافت پیوندی متراکم بین سلولهای ماهیچهای قرار دارد. بسیاری از یاختههای ماهیچهای قلب به رشتههای کلاژن موجود در این بافت پیوندی متصل هستند. بافت پیوندی متراکم باعث استحکام دریچههای قلبی میشود.
۳-بیرونیترین لایه دیواره قلب، برونشامه است. این لایه روی خود برمیگردد و پیراشامه را به وجود میآورد. برونشامه و پیراشامه از بافت پوششی سنگفرشی و بافت پیوندی متراکم تشکیل شدهاند. بین برونشامه و پیراشامه فضایی وجود دارد که با مایع پر شده است. این مایع ضمن محافظت از قلب، به حرکت روان آن کمک میکند.
براساس متن کتاب درسی قلب سه لایه دارد:
۱-درون شامه
۲-لایه میانی (ماهیچهای)
۳-برون شامه
برونشامه خارجیترین لایهی قلب است و پیراشامه جز لایههای قلب نیست، اما همچنان پیراشامه بخش خارجی قلب را پوشش میدهد درواقع:
خارجیترین لایه قلب: برونشامه
خارجیترین بخش قلب: پیراشامه
همچنین بیرونیترین بافت قلب، بافت پیوندی متراکم است که در پیراشامه قرار دارد.
ساختار ماهیچه قلب
ماهیچۀ قلبی، ترکیبی از ویژگیهای ماهیچۀ اسکلتی و صاف را دارد. همانند ماهیچۀ اسکلتی، دارای ظاهری مخطط است. از طرف دیگر، همانند یاختههای ماهیچۀ صاف، بهطور غیرارادی منقبض میشود. یاختههای آن بیشتر یکهستهای و بعضی دوهستهای هستند.
سوال: ماهیچه قلب چطور منقبض میشود؟
برای اینکه سلولهای ماهیچه قلبی منقبض شوند پیام الکتریکی باید به سلول قلبی برسد تا این سلول منقبض شود. از طرف دیگر این پیام باید بین سلولهای مختلف به راحتی جابهجا شود.
به خاطر دلایل بالا، سلولهای ماهیچه قلب از طریق صفحات بینابینی با هم ارتباط دارند.
ارتباط یاختهای در این صفحات بهگونهای است که باعث میشود پیام انقباض و استراحت به سرعت بین یاختههای ماهیچۀ قلب منتشر شود و قلب در انقباض و استراحت مانند یک تودۀ یاختهای واحد عمل کند.
اما مشکلی وجود دارد: بین دهلیزها و بطنها صفحات بینابینی وجود ندارد. به طور دقیقتر یک لایه عایق بین دهلیز و بطن قرار دارد که نمیگذارد پیام بین سلولهای دهلیزی و بطنی جابهجا شود. این مشکل چطور حل میشود؟
شبکه هادی در قلب این مشکل را حل کرده است که در بخش بعد با آن آشنا میشویم. پس:
صفحات بینابینی سبب انتشار پیام از دهلیزها به بطنها نمیشود، شبکه هادی قلب این کار را انجام میدهد.
انواع پیام انقباض در کتاب درسی
پیام انقباضها سه مدل هستند: عصبی، شیمیایی، تکانهای (الکتریکی)
قلب پیام استراحت دارد اما ماهیچههای اسکلتی پیام استراحت ندارند.
دو پیام استراحت برای ماهیچه در کنکور وجود دارد. اولی پیام استراحت ماهیچه قلب. و دومی پیام اپی نفرین و نور اپی نفرین برای نایژکها.
شبکه هادی قلب
جنس شبکه هادی قلب
بعضی از یاختههای ماهیچۀ قلب، ویژگیهایی دارند که آنها را برای تحریک خودبهخودی قلب اختصاصی کرده است. پراکندگی این یاختهها بهصورت شبکهای از رشتهها و گرهها در بین سایر یاختههاست که به مجموع آنها شبکۀ هادی قلب میگویند. یاختههای این شبکه با دیگر یاختههای ماهیچۀ قلبی ارتباط دارند.
در این شبکه، پیامهای الکتریکی برای شروع انقباض ماهیچۀ قلبی ایجاد میشوند و به سرعت در سراسر قلب گسترش مییابند.
شبکۀ هادی قلب شامل دو گره و دستههایی از تارهای تخصصیافته برای ایجاد و هدایت سریع جریان الکتریکی است.
جنس شبکه هادی از سلولهای ماهیچهایست و در همان لایه ماهیچهای قرار دارد.
شبکه هادی در دهلیزها
گره اول یا گره سینوسیدهلیزی در دیوارۀ پشتی دهلیز راست و زیر منفذ بزرگ سیاهرگ زبرین قرار دارد. این گره بزرگتر و شروعکنندۀ پیامهای الکتریکی است؛ به همین دلیل به آن پیشاهنگ یا ضربانساز میگویند.
گره دوم یا گره دهلیزیبطنی در دیوارۀ پشتی دهلیز راست و در پشت دریچۀ سهلختی قرار دارد. ارتباط بین این دو گره از طریق رشتههای شبکۀ هادی انجام میشود که جریان الکتریکی ایجادشده در گره پیشاهنگ را به گره دوم منتقل میکند.
چند نکته:
از آنجایی که گره پیشاهنگ انقباض خود به خودی دارد، هیچ رشتهای پیام را به این گره وارد نمیکند.
از گره اول چهار دسته تار خارج میشود. سه دسته تار با عبور از دهلیز راست به گره دوم میرود و یکی آنها به دهلیز چپ میرود.
دسته تاری که به دهلیز چپ میرود در انتها قطر بیشتری دارد.
در کنار منفذ بزرگ سیاهرگ زیرین گرهای وجود ندارد، اما یکی از دسته تارهای بین گرهی از کنار این منفذ عبور میکند. این دسته تار در قسمتی از مسیر حرکت خود به سمت بالا میرود.
با رسیدن پیام به گره دوم موج الکتریکی بلافاصله به دیواره بین دو بطن منتشر نمیشود و این کار با فاصله صورت میگیرد. این کار برای عملکرد صحیح قلب نیاز است.
انقباض دهلیزها از بالا به پایین رخ میدهد.
شبکه هادی در بطنها
پس از گره دهلیزیبطنی، رشتههایی از بافت هادی که در دیوارۀ بین دو بطن وجود دارند، به دو مسیر راست و چپ تقسیم میشوند و جریان الکتریکی را در بطنها پخش میکنند. در نتیجه، پیام الکتریکی به یاختههای ماهیچۀ قلبی منتقل میشود و بطنها بهطور همزمان منقبض میگردند.
چند نکته:
از گره دوم یک دسته تار خارج میشود که در ادامه دو شاخه میشود.
دو شاخه شدن دسته تارهای بین بطنی در سطحی پایین تر از دریچهها انجام میشود.
دسته تارهای به وجود آمده قبل از رسیدن به نوک قلب منشعب نمیشود.
انقباض بطنها از پایین به بالا رخ میدهد.
چرخه ضربان قلب
قلب تقریباً در هر ثانیه یک ضربان دارد و ممکن است در یک فرد با عمر متوسط، در طول عمر نزدیک به سه میلیارد بار منقبض شود، بدون اینکه مانند ماهیچههای اسکلتی بتواند استراحتی پیوسته داشته باشد.
استراحت (دیاستول) و انقباض (سیستول) قلب را که بهطور متناوب انجام میشود، چرخه یا دورهٔ قلبی میگویند. در هر چرخه، قلب با خون سیاهرگها پر و سپس منقبض میشود و خون را به سراسر بدن میفرستد. در هر چرخه، این مراحل دیده میشود:
۱. استراحت عمومی: تمام قلب در حال استراحت است. خون از سیاهرگهای بزرگ وارد دهلیز راست و خون از سیاهرگهای ششی به دهلیز چپ وارد میشود.
زمان: حدود ۰/۴ ثانیه.
۲. انقباض دهلیزی: بسیار زودگذر است. انقباض دهلیزها صورت میگیرد و با انجام آن، بطنها بهطور کامل با خون پر میشوند.
زمان: حدود ۰/۱ ثانیه.
۳. انقباض بطنی: انقباض بطنها صورت میگیرد و خون از طریق سرخرگها به همهٔ قسمتهای بدن ارسال میشود.
زمان: حدود ۰/۳ ثانیه.
چند نکته:
ترتیب چرخه ضربان قلب در کتاب درسی مهم است: اولین مرحله استراحت عمومی، دومین مرحله انقباض دهلیزها و سومین مرحله انقباض بطنها است.
باز شدن دریچههای دهلیزی بطنی به استراحت عمومی اشاره میکند. دقت کنید که در هنگام انقباض دهلیزها این دریچهها باز هستند.
در استراحت عمومی دریچههای دهلیزی بطنی باز هستند و خون وارد بطنها میشود.
فاصله بین صدای اول و دوم قلب ۰/۳ ثانیه است.
برون ده قلبی
حجمِ خونی که در هر انقباض بطنی از یک بطن خارج و وارد سرخرگ میشود،حجم ضربهای نامیده میشود. اگر این مقدار را در تعداد ضربان قلب در دقیقه ضرب کنیم،برونده قلبی به دست میآید.
برونده قلبی متناسب با سطح فعّالیت بدن تغییر میکند و عواملی مانند سوخت و ساز پایۀ بدن، مقدار فعّالیت بدنی، سن و اندازۀ بدن، در آن مؤثر است. میانگین برونده قلبی در بزرگسالان در حالت استراحت حدود پنج لیتر در دقیقه است.
نوار قلب چه میگوید؟
شاید تا به حال نوار قلب کسی را دیده باشید. منحنی رسمشده نشانگر چیست؟ یاختههای ماهیچۀ قلبی در هنگام چرخۀ ضربان قلب، فعالیت الکتریکی را نشان میدهند. جریان الکتریکی حاصل از فعالیت قلب را میتوان در سطح پوست دریافت و بهصورت نوار قلب ثبت کرد.
نوار قلب شامل سه موج P، QRS و T است. فعالیت الکتریکی دهلیزها بهشکل موج P و فعالیت الکتریکی بطنها بهشکل موج QRS ثبت میشود. انقباض هر یک از این بخشها، اندکی پس از شروع فعالیت الکتریکی آن بخش است. موج T اندکی پیش از پایان انقباض بطنها و بازگشت آنها به حالت استراحت ثبت میشود.
بررسی تغییراتی که در نوار قلب رخ میدهد، میتواند به متخصصان در تشخیص بیماریهای قلبی کمک کند.
بررسی نوار قلب
قبل از هر چیز دقت کنید: شروع و پایان موجها دقیقا همزمان با شروع انقباض یا استراحت حفرههای قلب نیست. این موجها پیامهای الکتریکی هستند که از قلب خارج میشوند و با آنها هماهنگ هستند.
۱-شروعها
شروع ثبت موج P در اواخر استراحت عمومیست.
شروع ثبت موج QRS در اواخر انقباض دهلیزهاست.
شروع موج T در اواخر انقباض بطنهاست.
۲-صداهای قلب
صدای اول قلب بین S و R رخ میدهد.
صدای دوم قلب هم در اواخر موج T رخ میدهد.
۳- طولانیترین موج، موج T است. در زمان رسم موج R قلب بیشترین فعالیت الکتریکی را دارد.
۴-در صورت سکته در دهلیزها ارتفاع موج P و در صورت سکته در بطنها ارتفاع موج QRS کاهش مییابد.