فرایند تشکیل ادرار، شامل سه مرحله تراوش، بازجذب و ترشح است.
تراوش
تراوش، نخستین مرحله تشکیل ادرار است. در این مرحله بخشی از خوناب در نتیجه فشار خون از کلافک خارج شده به کپسول بومن وارد میشوند. این فرایند را تراوش مینامند. هم ساختار کلافک و هم ساختار کپسول بومن برای تراوش متناسب شده است. مویرگهای کلافک از نوع منفذدار هستند و بنابراین امکان خروج مواد از آنها به خوبی فراهم است. مولکولهای بزرگ نمیتوانند وارد کپسول بومن شوند.
برای اینکه فشارِ تراوشی به حد کافی زیاد باشد سازوکار ویژهای در نظر گرفته شده است. قطر سرخرگ آوران بیشتر از قطر سرخرگ وابران است و این، فشار تراوشی را در مویرگهای کلافک افزایش میدهد. اطراف کلافک را کپسول بومن احاطه کرده است. کپسول بومن شامل دو دیواره است؛ یکی بیرونی و دیگری درونی. دیواره بیرونی از یاختههای پوششی سنگفرشی ساده و دیواره درونی که با کلافک در تماس است، از یاختههایی به نام پودوسیت تشکیل شده است.
هریک از پودوسیتها رشتههای کوتاه و پا مانند فراوانی دارد. پودوسیتها با پاهای خود اطراف مویرگهای کلافک را احاطه کردهاند. شکافهای باریک متعددی که در فواصل بین پاها وجود دارد به خوبی امکان نفوذ مواد را به دیواره درونی فراهم میکند.

۱-سرخرگ آوران از سرخرگ وابران قطورتر است.
۲-سرخگ آوران نسبت به سرخرگ وابران هماتوکریت کمتر و مواد زائد بیشتری دارد.

۱-هسته سلول پودوسیت و دیواره خارجی کپسول بومن هر دو بیضیست اما هسته پودوسیت بزرگتر است.
۲-پودوسیت هم از سلول دیواره بیرونی بزرگتر است.
باز جذب
در تراوش، مواد براساس اندازه وارد گُردیزه میشوند و هیچ انتخاب دیگری صورت نمیگیرد. بنابراین، هم مواد دفعی مثل اوره وهم مواد مفید مثل گلوکز و آمینواسیدها به گُردیزه وارد میشوند. مواد مفید دوباره باید به خون بازگردند. این مواد از طریق مویرگهای دورِ لولهای، دوباره جذب و به این ترتیب به خون وارد میشوند. این فرایند را بازجذب مینامند.
به محض ورود مواد تراوش شده به لوله پیچخورده نزدیک، بازجذب آغاز میشود. دیواره لوله پیچ خورده نزدیک از یک لایه بافت پوششی مکعبی تشکیل شده است که ریزپرز دارند. ریزپرزها سطح بازجذب را افزایش میدهند. به علت وجود ریزپرزهای فراوان در لوله پیچخورده نزدیک، مقدار مواد بازجذب شده در این قسمت از گُردیزه، بیش از سایر قسمتهاست.
در بیشتر موارد، بازجذب فعّال است و با صرف انرژی انجام میگیرد؛ گرچه بازجذب ممکن است غیرفعّال باشد مثل بازجذب آب که با اسمز انجام میشود.
در کسپول بومن بازجذب نداریم. بازجذب در لوله پیچ خورده نزدیک آغاز میشود.
هر بخشی از کلیه که بازجذب دارد لزوما در نفرون نیست و میتواند مجرای جمع کننده باشد.

۱-هسته و میتوکندریها در سلول مکعبی پیچ خورده نزدیک از ریزپرز دور و به غشای پایه نزدیک تر هستند.
۲-در نزدیک سطح غشای پایه نیز یک سری چینخوردگیها دیده میشود.
۳-در سطح زیر ریزپرزها تعداد زیاد وزیکول وجود دارد.
ترشح
ترشح در جهت مخالف بازجذب رخ میدهد و در آن موادی که لازم است دفع شوند از مویرگهای دورِ لولهای یا خودِ یاختههای گُردیزه به درون گُردیزه ترشح میشوند. این فرایند را ترشح مینامند. ترشح در بیشتر موارد به روش فعّال و با صرف انرژی زیستی انجام میگیرد.
ترشح در تنظیم میزان pH خون، نقش مهمی دارد. اگر pH خون کاهش یابد، کلیهها یون هیدروژن را ترشح میکنند. اگر pH خون افزایش یابد، کلیه بیکربنات بیشتری دفع میکند و به این ترتیب pH خون را در محدوده ثابتی نگه میدارد. بعضی سموم و داروها به وسیله ترشح دفع میشوند.

۱-بازجذب از ترشح بیشتر است.
۲-ترشح دو نوع دارد، یکی ورود مواد دفعی از خون به نفرون و دیگری ورود مواد دفعی از سلولهای خود نفرون به داخل نفرون!
۳-بیکربنات ترشح نمیشود، بلکه در زمانی که PH خون قلیاییست بازجذب آن کمتر میشود و در نتیجه دفع آن بیشتر میشود.
بررسی کنید
الف. چند مرحله از مراحل تشکیل ادرار در کپسول بومن انجام میشود؟ در بقیه اجزای نفرون چطور؟
پاسخ
تنها یک مرحله از مراحل تشکیل ادرار(تراوش) در کپسول بومن انجام میشود. در سایر اجزای نفرون دو مرحلهی تراوش و بازجذب انجام میشود.
ب. درست است بگوییم تراوش برخلاف بقیه مراحل تشکیل ادرار فقط در نفرون انجام میشود؟
پاسخ
بله. تراوش فقط در نفرون و در کپسول بومن انجام میشود. بازجذب و ترشح علاوه بر نفرون در لوله جمع کننده نیز دیده میشود.
تخلیه ادرار
ادرار پس از ساخته شدن در کلیه، از طریق میزنای به مثانه وارد میشود. حرکت کرمی دیواره میزنای، که نتیجه انقباضات ماهیچه صاف دیوارۀ آن است، ادرار را به پیش میراند. پس از ورود به مثانه، دریچهای که حاصل چینخوردگی مخاط مثانه روی دهانه میزنای است، مانع بازگشت ادرار به میزنای میشود.
۱-جنس دریچه ابتدای مثانه از بافت پوششی است.
مثانه، کیسهای است ماهیچهای که ادرار را موقتاً ذخیره میکند. چنانچه حجم ادرار جمعشده در آن از حدِّ مشخصی فراتر رود، کشیدگی دیوارۀ مثانه باعث فعال شدن سازوکار تخلیه ادرار میشود.
در محلِ اتصال مثانه به میزراه، بندارهای قرار دارد که به هنگام ورود ادرار باز میشود. این بنداره، که بنداره داخلی میزراه نام دارد، از نوع ماهیچه صاف و غیرارادی است. بعد از این بنداره، بنداره دیگری به نام بنداره خارجی میزراه وجود دارد که از نوع ماهیچه مخطط و ارادی است. در نوزادان و کودکانی که هنوز ارتباط مغز و نخاعِ آنان به طور کامل شکل نگرفته است، تخلیه مثانه به صورت غیرارادی صورت میگیرد.
ترکیب شیمیایی ادرار
دو فرایند بازجذب و ترشح، ترکیب مایع تراوش شده را هنگام عبور از گردیزه و مجرای جمعکننده، تغییر میدهند و آنچه به لگنچه میریزد، ادرار است.
آنچه به لگنچه میریزد ادرار است، یعنی لگنچه هیچ اثری روی ترکیبات ادرار ندارد.
حدود ۹۵ درصد ادرار را آب تشکیل میدهد. دفع آب از طریق ادرار، راهی است برای تنظیم مقدار آب بدن. یونها نیز بخش مهمی از ادرار را تشکیل میدهند که دفع آنها برای حفظ تعادل یونها صورت میگیرد.
فراوانترین ماده دفعی آلی در ادرار، اوره است. اوره چرا و چگونه تشکیل میشود؟ در نتیجه تجزیه موادی مانند آمینواسیدها، آمونیاک تولید میشود که بسیار سمّی است. تجمع آمونیاک در خون به سرعت به مرگ میانجامد. کبد، آمونیاک را از طریق ترکیب آن با کربن دیاکسید به اوره تبدیل میکند. ویژگی سمی بودن اوره از آمونیاک بسیار کمتر است و بنابراین، امکان انباشته شدن آن و دفع با فواصل زمانی امکانپذیر است. کلیهها اوره را از خون میگیرند و همراه با ادرار از بدن دفع میکنند.
دیگر ماده دفعی نیتروژندار در ادرار اوریک اسید است. اوریک اسید انحلالپذیری زیادی در آب ندارد؛ بنابراین تمایل آن به رسوب کردن و تشکیل بلور زیاد است. رسوب بلورهای اوریک اسید در کلیهها باعث ایجاد سنگ کلیه و در مفاصل باعث بیماری نقرس میشود. نقرس یکی از بیماریهای مفصلی است که با دردناک شدن مفاصل و التهاب آنها همراه است.
۱-فراوانترین ماده دفعی ادرار آب است و فراوانترین ماده دفعی آلی ادرار اوره است.
۲-از آنجایی که کبد کربن دیاکسید و اوره را با هم ترکیب میکند میتوان گفت کربن دیاکسید و اوره در کبد مصرف میشوند.
بررسی کنید
الف. چرا با افزایش تجزیه پروتئین، میزان اوره در ادرار افزایش پیدا میکند؟
پاسخ
افزایش تجزیه پروتئین باعث میشود که میزان تولید آمونیاک بیشتر شود و در نتیجه کبد اورهی بیشتری بسازد. این موضوع باعث میشود که میزان اوره در ادرار افزایش مییابد.
ب. کبد از چه راههایی باعث خروج مواد دفعی از بدن شود؟
پاسخ
۲ راه. با ساختن اوره از آمونیاک میتواند باعث شود این ماده از طریق کلیهها دفع شود. همچنین با ساختن صفرا میتواند باعث شود کلسترولهای اضافی از بدن دفع شود.
پ. چرا مصرف زیاد الکل میتواند منجر به کاهش تولید اوره در بدن شود؟
پاسخ
مصرف الکل میتواند به کبد آسیب بزند و این آسیب باعث شود که تولید اوره در بدن کم شود.
ت. آیا میتوان گفت کبد از آمونیاک نوعی ماده غیر سمی میسازد؟
پاسخ
خیر. کبد از ترکیب آمونیاک و کربن دیاکسید اوره میسازد که سمیت کمتری دارد نه اینکه غیر سمی باشد.
تنظیم آب
تنظیم آب تحت تنظیم عوامل مختلفی مثل هورمونها قرار دارد. یکی از سازوکارها به غلظت مواد حل شده در خوناب ارتباط دارد. اگر غلظت این مواد از حدِّ مشخصی فراتر رود، مرکز تشنگی در هیپوتالاموس تحریک میشود که نتیجه آن فعال شدن مرکز تشنگی و تمایل به نوشیدن آب و از طرف دیگر ترشح هورمون ضدادراری است. این هورمون با اثر بر کلیهها، بازجذب آب را افزایش میدهد و به این ترتیب دفع آب از راه ادرار کاهش پیدا میکند.
اگر بنا به عللی هورمون ضد ادراری ترشح نشود، مقدارِ زیادی ادرارِ رقیق از بدن دفع میشود.
چنین حالتی به دیابت بیمزه معروف است. مبتلایان به این بیماری احساس تشنگی میکنند و مایعات زیادی مینوشند. این بیماری به علت برهم زدن توازن آب و یونها در بدن، نیازمند توجه جدّی است.
خودآزمایی
به سوالات زیر به صورت بله و خیر پاسخ دهید و سپس پاسخنامه را بررسی کنید.
سوالات
۱. با توجه به نوعی ماده نیتروژندار که ممکن است در کپسول بومن مشاهده شود کدام مورد زیر درست و کدام مورد نادرست است؟
الف) این ماده میتواند توانایی ایجاد التهاب در بخشهای دیگری از بدن را داشته باشد.
ب) این ماده میتواند توسط سلولهایی با ریزپرزهای فراوان مجددا به خون برگردد.
پ) این ماده ممکن نیست علاوه بر نیتروژن حاوی کربن نیز باشد.
ت) این ماده ممکن نیست با تجمع در خون به سرعت باعث مرگ شود.
ث) فقط بعضی از این ترکیبات از مواد دفعی موجود در ادرار محسوب میشوند.
پاسخ سوال ۱
بعد از تراوش میتوان در نفرونها سه نوع ماده نیتروژندار دید: اوره، اوریکاسید و آمینواسیدها.
الف) درست. اوریکاسیدها میتوانند موجب نقرس و التهاب مفاصل شوند.
ب) درست. آمینواسیدها با بازجذب در لوله پیچخورده نزدیک به خون برگردند. میدانیم که لوله پیچخورده از نزدیک از سلولهای ریزپرزدار تشکیل شده است.
پ) نادرست. همه این مواد دارای اتم کربن هستند.
ت) درست. مادهای که با تجمع به سرعت باعث مرگ میشود آمونیاک است که در کپسول بومن مشاهده نمیشود.
ث) درست. اوره و اوریکاسید جز مواد دفعی هستند اما آمینواسیدها جز مواد دفعی نیستند.
۲. در فردی که به دیابت بیمزه دچار شده مشاهده کدام مورد ممکن و مشاهده کدام مورد ناممکن است.
الف) بر هم خوردن توازن آب و یونها در بدن
ب) تولید ادراری با فشار اسمزی بسیار کم در کلیهها
پ) عدم تحریک مرکز تشنگی در هیپوتالاموس
پاسخ سوال ۲
الف) ممکن است. در فرد مبتلا به دیابت بیمزه توازن آب و یون در بدن بهم میخورد.
ب) ممکن است. به دلیل اینکه بازجذب آب در کلیه کم میشود ادراری با فشار اسمزی بسیار کم تولید میشود.
پ) ناممکن است. در دیابت بیمزه همچنان مرکز تشنگی فعال است و بیماران مبتلا به این بیماری احساس تشنگی میکنند.
۳. بخشی از نفرون که گیرنده هورمون ضدادراری دارد با شبکه مویرگی دور لولهای ارتباط دارد(ص-غ).
پاسخ سوال ۳
درست. هر بخش از نفرون که بعد از کپسول بومن قرار دارد بازجذب انجام میدهد و گیرنده هورمون ضد ادراری را دارد. لوله پیچخورده نزدیک، دور و قوس هنله همگی با شبکه مویرگی دور لولهای ارتباط دارند.
۴. بخشی از نفرون که فقط به یک ساختار لوله مانند متصل است، میتواند سلولهایی با اندازه هسته متفاوت در دیوارههای خود داشته باشد(ص-غ).
پاسخ سوال ۴
درست. کپسول بومن تنها به لوله پیچخورده نزدیک اتصال دارد. کپسول بومن یک دیواره درونی و یک دیواره بیرونی دارد که سلولهای آنها هستههای متفاوتی دارند.
۵. بازجذب اولین بار در بخشی از نفرون با سلولهای استوانهای انجام میشود.
پاسخ سوال ۵
نادرست. بازجذب در لوله پیچخورده نزدیک شروع میشود که سلولهای مکعبی دارد.
۶. هر مرحله از فرایند تشکیل ادرار که میزان مواد دفعی را در مایع موجود در نفرون افزایش میدهد تنها در بخشهای لولهای شکل نفرون دیده میشود.
پاسخ سوال ۶
نادرست. مراحلی که مواد دفعی را در نفرون افزایش میدهند تراوش و ترشح هستند. تراوش در کپسول بومن انجام میشود که ساختار کپسول مانند است نه لولهای شکل.
۷. هر مرحلهای از فرایند تشکیل ادرار که تنها بر اساس اندازه مواد انجام میشود، مواد دفعی و مفید را در نتیجه فشار خون مویرگها جابهجا میکند.
پاسخ سوال ۷
درست. تراوش تنها بر اساس اندازه مواد انجام میشود. در تراوش مواد دفعی و مفید در نتیجه فشار خون مویرگها جابهجا میشود.
۸. هر مرحلهای از فرایند تشکیل ادرار که میتواند بدون مصرف انرژی زیستی انجام گیرد در مجرای جمعکننده نیز دیده میشود.
پاسخ سوال ۸
نادرست. تراوش بدون مصرف انرژی زیستی انجام میشود. همچنین بازجذب و ترشح میتوانند با و یا بدون مصرف انرژی زیستی انجام شوند. در مجرای جمع کننده بازجذب و ترشح دیده میشود اما تراوش دیده نمیشود.
۹. سیاهرگ کلیه نسبت به سرخرگ آن ماده دفعی نیتروژندار بیشتری در خود دارد.
پاسخ سوال ۹
درست. خون در کلیه مواد دفعی خود را از دست میدهد و سپس وارد سیاهرگ کلیه میشود، در نتیجه سیاهرگ کلیه ماده دفعی نیتروژندار کمتری دارد.
۱۰. غشای پایه جز دیواره بیرونی کپسول بومن محسوب نمیشود(ص-غ).
پاسخ سوال ۱۰
نادرست. طبق شکل ۸ صفحه ۷۳ کتاب درسی غشای پایه جز دیواره بیرونی کپسول بومن محسوب میشود.
۱۱. کلیه دارای سرخرگ بلندتر دارای میزنای کوتاهتری میباشد.
پاسخ سوال ۱۱
درست. با توجه به شکل ۱۰ صفحه ۷۴ کتاب درسی آئورت به کلیه چپ نزدیکتر است و درنتیجه سرخرگ کلیه راست از کلیه چپ بلندتر است. کلیه راست به دلیل پایینتر بودن میزنای کوتاهتری دارد.
۱۲. کلیه دارای سیاهرگ بلندتر توسط تعداد دنده بیشتری محافظت میشود.
پاسخ سوال ۱۲
درست. کلیه چپ از بزرگسیاهرگ زیرین دورتر و در نتیجه سیاهرگ کلیه چپ بلندتر است. این کلیه به دلیل اینکه از کلیه راست بالاتر است توسط دو دنده محافظت میشود.
۱۳. (تنگ شدن-گشاد شدن) سرخرگ آوران همانند (تنگ شدن-گشاد شدن) وابران بر میزان مواد تراوش شده به کپسول بومن میافزاید.
پاسخ سوال ۱۳
گشاد شدن سرخرگ آوران همانند تنگ شدن سرخرگ وابران بر میزان مواد تراوش شده به کپسول بومن میافزاید.
۱۴. کدام مورد برای تکمیل عبارت زیر، مناسب است؟
»در یک فرد سالم، نوعی ماده نیتروژندار موجود در لوله پیچخورده نزدیک ممکن نیست ……»
۱) توانایی ایجاد التهاب در بخشهای دیگری از بدن را داشته باشد.
۲) توسط یاختههایی با ریزپرزهای فراوان، مجددا به خون بازگردد.
۳) علاوه بر نیتروژن، حاوی کربن، اکسیژن و هیدروژن باشد.
۴) در صورت تجمع در خون، به سرعت باعث مرگ شود.
پاسخ سوال ۱۴
گزینه ۴ صحیح است.
اوره، اوریک اسید و حتی آمینواسیدها مواد نیتروژندار موجود در لوله پیچ خورده نزدیک میباشند. مادهای که در صورت تجمع در خون به سرعت باعث مرگ میشود آمونیاک است که در کبد با کربن دی اکسید ترکیب شده و اوره را میسازد. آمونیاک در ترکیب مایع تراوش شده دیده نمیشود.
بررسی سایر گزینهها:
گزینه«۱»: اوریک اسید موجود در ادرار میتواند با تشکیل بلور و رسوب در مفاصل باعث التهاب این بخشها شود که به این بیماری نقرس میگویند.
گزینه «۲» و «۳»: آمینواسیدها علاوه بر نیتروژن در ساختار خود کرین، هیدروژن و اکسیژن نیز دارند. همچنین آمینواسید از آنجا که ماده دفعی نیست توسط یاختههایی با ریزپرزهای فراوان موجود در لوله پیچ خورده نزدیک بازجذب شده و مجددا به خون باز میگردد.
۱۵. در جانوری بیمهره، دستگاه گوارش در دفع ترکیبات زائد نیتروژندار و تنظیم اسمزی نقش دارد. کدام مورد در خصوص سامانه دفعی این جانور درست است؟
۱) محل بازجذب آب و یونها، دارای یاختههایی پوششی با اندازهای برابر است.
۲) لولههای تشکیل دهنده این سامانه، به باریکترین بخش لوله گوارش متصل هستند.
۳) انتهای بسته لولههای این سامانه، همگی در سطح عقبتری نسبت به پاهای جلویی جانور قرار دارند.
۴) مواد دفعی وارد شده به لولههای این سامانه، از طریق منافذ اختصاصی هر لوله از آن خارج میشوند.
پاسخ سوال ۱۵
گزینه ۳ صحیح است.
منظور سوال حشرات است که سامانه دفعی متصل به روده به نام لولههای مالپیگی دارند. انتهای لولههای مالپیگی بسته است و این لولهها همگی عقبتر از پاهای جلویی جانور قرار دارند.
بررسی سایر گزینهها:
گزینه «۱»: یاختههای پوششی محل بازجذب آب و یونها اندازههای متفاوتی دارند.
گزینه «۲»: لولههای مالپیگی به باریکترین بخش لوله گوارش این جانور راه پیدا نکردهاند. با توجه به شکل قسمتی از روده که در بخشی عقبتر از محل اتصال لولههای مالپیگی است، باریکتر از محل اتصال میباشد.
گزینه «۴»: هر لوله منافذ اختصاصی ندارد. بلکه محتویات وارد شده به چند لوله مالپیگی از طریق منفذ مشترکی وارد لوله گوارش میشوند.
۱۶. فرض کنید در فردی سالم و بالغ، یک مولکول گلوکز با عبور از شکاف تراوشی بین رشتههای پامانند پودوسیتها به فضای درون کپسول بومن وارد شده است. بررسی کنید این مولکول مسیر زیر را میتواند طی کند؟
۴) لوله پیچخورده نزدیک، لوله هنله، لوله پیچخورده دور، مجرای جمعکننده، شبکه مویرگی دور لولهای.
پاسخ سوال ۱۶
به دنبال ورود گلوکز به کپسول بومن در فردی سالم و بالغ، این مولکول در ادامه بازجذب میشود و به خون برمیگردد. دقت کنید که در اطراف مجرای جمعکننده شبکه مویرگی دور لولهای حضور ندارد و گلوکز نمیتواند از مجرای جمعکننده به شبکه مویرگی دور لولهای بازجذب شود. سایر مسیرها برای بازجذب گلوکز وارد شده به لوله پیچخورده نزدیک ممکن است مشاهده شوند.
۱۷. در یک انسان سالم، هر مرحله تشکیل ادرار که میتواند باعث افزایش غلظت ترکیبات مایع تراوش شده درون گردیزه (نفرون) شود، چه مشخصهای دارد؟
۱) مواد را در خلاف جهت مرحلهای که در لوله پیچ خورده نزدیک شدیدتر است، جابهجا میکند.
۲) نمیتواند بدون مصرف انرژی زیستی توسط گروهی از یاختههای گردیزه انجام شود.
۳) میتواند توسط یاختههای موجود در بخش غیر پیچخورده گردیزه انجام شود.
گزینه ۴ صحیح است.
ترشح و بازجذب میتوانند غلظت مواد تراوش شده درون گردیزه را افزایش دهند. دقت داشته باشید که در صورت بازجذب آب غلظت مواد درون گردیزه افزایش مییابد.
هردوی این فرایندها میتوانند توسط یاختههای لوله هنله که بخش غیر پیچخورده نفرون است، انجام شوند.
بررسی سایر گزینهها:
گزینه «۱»: به علت وجود ریزپرزهای فراوان در لوله پیچخورده نزدیک، مقدار مواد بازجذب شده در این قسمت گردیزه، بیش از سایر قسمتهاست و بازجذب در این بخش شدیدتر است. ترشح در خلاف جهت بازجذب انجام میشود، اما دقت کنید همانطور که اشاره شده خود باز جذب نیز در افزایش غلظت مواد میتواند نقش داشته باشد.
گزینه «۲»: هر دو مرحله ترشح و بازجذب ممکن است بدون مصرف انرژی زیستی نیز انجام شوند. مثلا بازجذب آب به صورت غیرفعال بوده و به روش اسمز انجام میشود.
گزینه «۳»: مولکولهای دارای آمینواسید پروتئینها هستند. دقت کنید در کلیههای افراد سالم، به طور طبیعی تراوش پروتئینها مشاهده نمیشود (چون مولکولهای بزرگی هستند و نمیتوانند از مویرگهای گلومرول خارج شوند در نتیجه در مایع درون نفرون، پروتئین مشاهده نمیشود. پس این مورد درباره هیچ مرحلهای صادق نیست.
۱۸. چند مورد برای تکمیل عبارت زیر نامناسب است؟
«در محل کپسول بومن نفرونهای کلیه انسان …… ترکیبات نیتروژندار آلی تراوش شده ……»
الف) همه – در ساختار خود دارای اتم کربن هستند.
ب) فقط بعضی از – از مواد دفعی موجود در ادرار محسوب میشوند.
ج) همه – در صورت بازجذب به محیط داخلی، میتوانند همایستایی بدن را مختل کنند.
د) فقط بعضی از – درون لوله پیچخوردهای که بیشترین بازجذب را دارد، دیده میشوند.
منظور صورت سوال اوره، اوریکاسید و آمینواسید است که طی تراوش از خون خارج میشوند.
موارد ج ود نادرست هستند. بررسی همه موارد:
الف) همه این ترکیبات ماده آلی بوده و در ساختار خود اتم کربن دارند.
ب) از آنجا که آمینواسید ماده دفعی نیست این مورد فقط برای اوره و اوریک اسید صادق است.
ج) بازجذب آمینواسیدها به خون نمیتواند سبب به هم خوردن همایستایی در بدن شود. اما اوره و اوریک اسید چنین قابلیتی دارند.
د) منظور لوله پیچخورده نزدیک است. با توجه به اینکه همه این مواد طی تراوش خارج میشوند، پس همگی وارد لوله پیچخورده نزدیک میشوند. در این قسمت، آمینواسیدها برخلاف سایر ترکیبات، بازجذب میشوند.
۱۹. کدام گزینه جمله زیر را به درستی تکمیل میکند؟
«در کلیه یک پسر ۱۵ ساله موادی که وارد …… میشوند ……»
۱) بخش پایینروی لوله هنله – به سمت راس هرم کلیه حرکت میکنند.
۲) بخش بالاروی لوله هنله – در مجاورت مویرگهایی با خون تیره قرار میگیرند.
۳) لوله پیچخورده دور – ممکن است به مویرگهای متصل به سیاهرگ بازجذب شوند.
۴) لوله پیچخورده نزدیک – ممکن نیست پس از بازجذب به سرخرگ وابران منتقل شوند.
گزینه «۱» صحیح است.
بخش پایینرو لوله هنله به سمت بخش مرکزی کلیه میرود، بنابراین موادی که وارد بخش پایینروی لوله هنله میشوند به سمت راس هرمهای کلیه حرکت میکنند.
بررسی سایر گزینهها:
گزینه «۲»: بخش بالاروی هنله برخلاف بخش پایینروی آن، در مجاورت با مویرگهایی با خون روشن قرار دارد.
گزینه «۳»: برخی از مواد وارد شده به لوله پیچخورده دور به مویرگها بازجذب میشوند اما مویرگهای اطراف این لوله، به سیاهرگ متصل نیستند.
گزینه «۴»: برخی مویرگها در اطراف لوله پیچخورده نزدیک و دور به ادامه سرخرگ وابران متصل میشود بنابراین مواد بازجذب شده از این مویرگها به سرخرگ وابران منتقل میشوند.
۱۹. به طور طبیعی در هر مرحلهای از فرایند تشکیل ادرار که پروتئین در نتیجه فشار خون از کلافک خارج میشود مواد مفید به گردیزه وارد میشوند.
مرحله اول تشکیل ادرار تراوش است که در نتیجه فشار خون میباشد. در این مرحله پروتئینها خارج نمیشوند و در ترشح نیز مواد زائد وارد نفرون (گردیزه) میشوند ولی ربطی به فشار خون ندارد.
۲۰. در ارتباط با تنوع دفع و تنظیم اسمزی در جانداران مختلف، کدام گزینه درست است؟
۱) فقط بعضی از جانوران دارای غدد نمکی، کلیههایی با توانمندی زیاد در بازجذب آب دارند.
۲) مهرهدار بالغی که بازجذب آب را فقط به کمک مثانه خود انجام میدهد، قلب سه حفرهای دارد.
۳) فقط برخی ماهیان آب شور، نمک را به کمک غدد متصل به آخرین بخش روده بزرگ خود دفع میکنند.
۴) بخشهایی از لوله گوارش حشرات که قبل و بعد از محل اتصال لوله مالپیگی قرار دارند، در جذب مواد نقش دارند.
گزینه «۴» صحیح است.
محل اتصال لولههای مالپیگی در حشرات به روده میباشد قبل از آن در معده مواد غذایی جذب و بعد از ان در روده آب و یونها بازجذب میشوند.
بررسی سایر گزینهها:
گزینه «۱»: برخی از پرندگان و خزندگان دریایی و بیابانی غدد نمکی دارند. دقت کنید که در همه پرندگان و خزندگان کلیه توانمندی زیادی در بازجذب آب دارد.
گزینه «۲»: دوزیستان بالغ قلب سه حفرهای دارند و توانایی بازجذب آب از مثانه را دارند. علاوه بر مثانه، این جانوران از طریق کلیه نیز توانایی باز جذب آب را دارند! (مانند همه مهرهداران)
گزینه «۳»: ماهیان غضروفی که ساکن آب شور میباشند محلول غلیظ نمک را به کمک غدد راست رودهای دفع میکنند. راستروده بخش انتهای روده بزرگ نمیباشد و بعد از روده بزرگ قرار گرفته است!
۲۱. کدام عبارت در مورد بخشی از نفرون که محل شروع بازجذب مواد است، صحیح است؟
۱) برای بازجذب هر نوع ماده ATP مصرف میشود.
۲) یاختههای دیواره درونی آن رشتههای کوتاه و پا مانند دارند.
۳) با افزایش در میزان بازجذب یون هیدروژن، pH خون را افزایش میدهد.
۴) در راس یاختههای مکعبی خود دارای چینخوردگیهای متعدد غشایی است.
گزینه «۴» صحیح است.
به محض ورود مواد تراوش شده به لوله پیچخورده نزدیک بازجذب آغاز میشود. یاختههای مکعبی این قسمت ریزپرز دارند.
بررسی سایر گزینهها:
گزینه «۱»: در بیشتر موارد بازجذب فعال است گرچه ممکن است غیرفعال باشد مانند بازجذب آب با فرایند اسمز.
گزینه «۲»: یاختههای درونی دیواره کپسول بومن (پودوسیتها)، نوعی بافت پوششی خاص هستند.
گزینه «۳»: اگر pH خون کاهش یابد کلیهها یون هیدروژن بیشتری را ترشح میکنند و اگر pH خون افزایش یابد کلیهها بیکربنات را کمتر بازجذب میکنند و با افزایش میزان هیدروژن، PH خون کاهش مییابد.
۲۲. در دستگاه ادراری فردی سالم، بلافاصله پس از ….. قطعاً …… میشود.
۱) افزایش حجم ادرار در مثانه- ادرار از مثانه به میزراه، وارد
۲) باز شدن بنداره داخلی میزراه – ادرار پس از عبور از میزراه، از بدن دفع
گزینه «۱»: چنانچه حجم ادرار جمع شده در مثانه از حد مشخصی فراتر رود (نه هر افزایش حجم ادرار) ادرار از مثانه خارج میشود.
گزینه «۳»: پس از بنداره داخلی میزراه، ادرار برای دفع از بدن، باید از بنداره خارجی نیز عبور کند. در افراد بالغ و سالم، پس از عبور ادرار از بنداره داخلی، دفع ادرار از بدن ممکن است به طور ارادی توسط بنداره خارجی مهار شود.
۲۳. کدام موارد در ارتباط با ترکیبهای شیمیایی موجود در ادرار انسان، عبارت زیر را به نادرستی کامل میکنند؟
«وجه …… در این است که ……»
الف) تشابه ذرات باردار دفعی و مادهای که کلیه پرندگان و خزندگان توانایی زیادی در بازجذب آن دارند – هر دوی آنها را میتوان در مثانه دوزیستان مشاهده کرد.
ب) تشابه موادی که به علت برهم خوردن توازن آنها، افراد مبتلا به دیابت بیمزه نیازمند توجه ویژه هستند – امکان بازجذب آنها توسط راست روده ملخ وجود دارد.
ج) تمایز فراوانترین ماده دفعی معدنی ادرار و عامل تحریک گیرندههای درد در مفاصل – فقط یکی از آنها وارد لولههای مالپیگی حشرات میشوند.
د) تمایز فراوانترین ماده دفعی آلی ادرار و مادهای که تمایل زیادی به رسوب کردن دارد – تجمع فقط یکی از آنها در خون به سرعت به مرگ میانجامد.
گزینه «۳» صحیح است.
موارد «ج» و «د» عبارت را به نادرستی کامل میکنند.
مورد ج) آب نوعی ماده معدنی است که حدود ۹۵ درصد ادرار را تشکیل میدهد و در واقع فراوانترین ماده دفعی معدنی ادرار محسوب میشود. رسوب بلورهای اوریکاسید در مفاصل باعث بیماری نقرس میشود که با دردناک شدن مفاصل و التهاب آنها همراه است. اوریکاسید همراه با آب به لولههای مالپیگی حشرات وارد میشود پس در واقع وجه تشابه (نه تمایز) آب و اوریکاسید دفع از طریق لولههای مالپیگی است.
مورد د) فراوانترین ماده دفعی آلی در ادرار، اوره است. اوریکاسید انحلالپذیری زیادی در آب ندارد بنابراین تمایل آن به رسوب کردن و تشکیل بلور زیاد است. تجمع آمونیاک در خون به سرعت به مرگ میانجامد.
بررسی موارد درست:
مورد الف) یونها ذرات بارداری هستند که میتوانند در ادرار مشاهده شوند. کلیه در خزندگان و پرندگان توانمندی زیادی در بازجذب آب دارد. مثانه دوزیستان هم آب را ذخیره میکند و هم یونها را.
مورد ب) افراد مبتلا به دیابت بیمزه به دلیل برهم خوردن توازن آب و یونها در بدنشان، نیازمند توجه جدی هستند. امکان بازجذب آب و یونها در راست روده ملخ وجود دارد.
۲۴. کدام گزینه عبار زیر را به درستی کامل میکند؟
»در مهرهدارانی که …… ، امکان ندارد ……»
۱) قلب دو حفرهای دارند – فشار اسمزی مایعات بدن از محیط بیشتر باشد.
۲) مثانه محل ذخیره آب و یونها است – ساختار(های) تنفسی ویژهای در پیکرشان مشاهده نشود.
۳) بیش از یک روش اصلی برای تبادلات گازی دارند – بازجذب آب در خارج از کلیهها نیز انجام شود.
۴) غده(های) نمکی در نزدیکی چشم خود دارند – در گویچههای قرمز موجود در خونشان، هسته و اندامکهای غشادار مشاهده شود.
۱۲- گزین »۲«
دوزیستان دارای ساختار تنفسی ویزهای برای تبادلات گازی خود با محیط میباشند. همچنین مشانه دوزیستان محل ذخیره اب و یونها است.
بررسی سایر گزینهها:
گزینه »۱«. این مورد برای ماهیهای آب شیرین امکانپذیر است.
گزینه »۳«. دوزیستان بالغ دو روش اصلی پوستی و ششی را برای تنفس دارند. این جانوران از طریق مشانه خود نیز آب را بازجذب میکنند.
گزینه »۴«. پرندگان و خزندگان دارای گویچههای قرمز هستهدار میباشند.
۲۵. کدام گزینه عبار زیر را به درستی کامل میکند؟
۳) در طی ان یونها از گردیزه خارج میشوند – این مرحله در فواصل بین یاختههای پودوسیت انجام شود.
گزینه »۳«. در طی بازجذب یونها از گردیزه خارج میشوند. بازجذب
در خارج از کپسول بومن و در نتیجه در خارج از فواصل بین یاختههای
پودوسیت انجام میشود.
۲۶. در مورد بخشهای مختلف نفرون، کدام عبارت از نظر درستی و نادرستی مشابه جمله زیر است؟
»بخش ضخیم قسمت پایین روی هنله از بخش ضخیم قسمت بالا روی هنله طول بیشتر و ضخامت کمتری دارد«
۱) شبکه اول مویرگی، هیچ یک از قسمتهای بخش لولهای شکل غیر پیچخورده نفرون را در بر نمیگیرد.
۲) کوچکترین انشعاب سرخرگی درون کلیه، دو انشعاب حاصل از سرخرگ وابران میباشد.
۳) سرخرگ وابران نسبت به سرخرگ آوران، در تشکیل شبکههای مویرگی کمتری شرکت میکند.
۴) در کلیه تعداد لولههای پیچخورده از تعداد کپسول بومن و تعداد کپسول بومن هم از تعداد مجاری جمع کننده ادراری بیشتر است.
۸- گزینظ »۳«
بخش ضخیم قسمت پایینرو هنله از سمت مقابل، ضخیمتر و دارای طول
کمتری است، پس عبارت اولیه نادرست است. گزینه »۳« هم نادرست است
بررسی گزینهها:
گزینه »۱«. بخش لولهای غیر پیچخورده نفرون، لوله هنله است که توسط
شبکه دور لولهای دریر گرفته میشود.
گزینه »2«. کوچکترین انشعاب سرخرگ کلیه، سرخرگ آوران است ولی
کوچکترین انشعاب سرخرگی درون کلیه دو انشعاب حاصل از سرخرگ
وابران میباشد.
گزینه »۴«. چند نفرون به یک مجرای جمع کننده میریزند پس در کلیه
تعداد نفرون از مجاری جمعکننده بیشتر است. از طرفی هر نفرون یک
کپسول بومن و ۲ لوله پیچخورده دارد، پس تعداد لوله پیچخورده هم از
تعداد کپسول بومن بیشتر است.
۲۷. کدام گزینه برای تکمیل عبارت زیر نامناسب است؟
»در ساختار کلیه یک انسان سالم و بالغ، (هر) … به طور حتم … «
۱) بخش متصل به لوله پیچ خورده دور -ضخامت غیریکنواختی در طول خود دارد.
۲) لولف پیچ خورده -فقط در یک سمت خود به بخش لولهای شکل دیگری از نفرون متصل است.
۳) شبکه مویرگی مرتبط با گردیزه (نفرون) -در اطراف بخش قیف مانند ابتدای نفرون دیده نمیشود.
۴) سرخرگ مرتبط با دو شبکه مویرگی -از طریق شبکه مویرگی خود سیاهرگ کلیه را به وجود میاورد.
سرخرگ آوران فقط به شبکه مویرگی گلومرول (کلافک) متصل است ولی سرخرگ وابران هم به شبکه مویرگی گلومرول و هم به شبکه مویرگی دورلولهای متصل میباشد. دقت کنید شبکه مویرگی دور لولهای در نهایت انشعابی از سیاهرگ کلیه را به وجود میآورد نه خود سیاهرگ کلیه را بررسی سایر گزینهها:
گزینه »ا«. در ساختار کلیه انسان لوله هنله و مجرای جمع کننده به لوله پیچ خورده دور متصل میباشند. لولف هنله در ابتدا وانتهای خود بخشهای ضخیم و در وسط بخش نازک دارد (ضخامت غیریکنواخت) و مجرای جمع کننده نیز از بالا به پایین ضخامتش افزایش مییابد و غیریکنواخت میباشد.
گزینه »۲«. لوله پیچ خورده نزدیک فقط در انتهای خود با بخش لولهای شکل دیگری از نفرون ارتباط دارد (لوله هنله) و در ابتدای خود به کپسول بومن متصل است که لولهای شکل نمیباشد. لوله پیچخورده دور نیز در ابتدای خود به لوله هنله متصل است و در انتهای خود به مجرای جمع کننده، اما توجه کنید که مجرای جمع کننده بخشی از نفرون نمیباشد. گزینه »۳«. شبکه مویرگی گلومرول و دورلولهای هردو مرتبط با گردیزه (نفرون) میباشند. گلومرول درون کپسول بومن (بخش قیف ماند) قرار دارد و شبکه دور لولهای اطراف قسمتهای لولهای شکل نفرون قرار گرفته و هیچ یک از شبکههای مویرگی در اطراف کپسول بومن قرار ندارند.
۲۸. چند مورد، عبار زیر را به درستی کامل میکند؟
»در بررسی بدن هر انسان سالم، کلیهای که نسبت به کلیه سمت مقابل به ماهیچه دیافراگم نزدیکتر است، «
الف) تقریبا با مشت بسته فرد، هماندازه است.
ب) محتویات لنفی خود را به قطورترین مجرای لنفی میرساند.
ج) کپسولی دارد که برخلاف بخش قشری کلیه، در تماس با بافت چربی است.
د) سطح پایینی آن در مقایسه با کلیه دیگر، با تعداد دنده بیشتری مجاورت دارد.
۱۳-گزین »2«
موارد »ب« و »ج« صحیح هستند. سوال در مورد کلیه چب میباشد. کلیه
راست به علت موقعیت کبد، اندکی پایینتر (دورتر از دیافراگم) قرار گرفته
است
بررسی همه موارد:
الف) در یک فرد بالغ، (نه هر فردی) هر کلیه تقریبا به اندازه مشت بسته
اوست
ب) محتویات لنفی این اندام به مجرای لنفی چب وارد میشود که
قطورترین مجرای لنفی میباشد.
ج) کپسول کلیه روی بخش قشری کلیه را پوشانده است و بخش قشری
کلیه از سطح رویی خود با بافت چربی حفاظتکننده از کلیه، در تماس
سیست.
د) دندهها با سطح بالایی کلیهها مجاورت دارند، نه سطح پایینی آنها!
۲۹. سرخرگ و سیاهرگ کلیه به انشعابی از رگهای بزرگتری متصل میشدند. کدام گزینه ویزگی مشترک این رگهای بزرگتر نمیباشد؟
۲) مقدار مواد دفعی مختلف در آنها متفاوت است.
۴) در بخشی از طول خود در پشت قلب قرار میگیرند.
ا) مستقیما به یکی از حفرات قلب متصل میباشند.
۳) با تغییر حجم خود در هدایت خون نقش دارند.
۱۴- گزینه »۳«
سرخرگ کلیه به انشعابی از سرخرگ آنورت و سیاهرگ کلیه به انشعابی
از بزرگ سیاهرگ زیرین متصل است. دقت کنید که توانایی تغییر حجم و
نقش آن در هدایت خون فقط مخصوص سرخرگها میباشد و سیاهرگها
این ویزگی را ندارند!
بررسی سایر گزینهها:
گزینه »ا«. سرخرگ آنور به بطن چ و بزرگ سیاهرگ زیرین به
دهلیز راست متصل میباشد.
گزینه »۲«. در سرخرگ آنورت مقدار برخی مواد دفعی که قرار است از
طریق کلیهها دفع شوند بیشتر از بزرگ سیاهرگ زیرین است و در بزرگ
سیاهرگ زیرین مقدار کربن دیاکسید (نوعی ماده دفعی) بیشتر از
سرخرگ آثورت میباشد.
گزینه »۴«. سرخرگ آورت با حرکت به پایین در پشت قلب قرار میگیرد
و بزرگ سیاهرگ زیرین نیز در انتهای خود در پشت قلب قرار دارد.
۳۰. در ساختار نفرونهای موجود در کلیه یک زن بالغ، بخشی لولهای شکل که طویلترین بخش نفرون است، در شبکه مویرگی اطراف آن برخلاف کلافک، خون تیره ایجاد میشود.
لوله هنله طویلترین بخش نفرون محسوب میشود. در شبکه مویرگی اطراف این لوله (دور لولهای) خون روشن به خون تیره تبدیل میشود ولی خون ورودی و خروجی از کلافک، پر اکسیژن و روشن است.
